Όπλα στους τάφους, μνήμη στο χώμα: Τι μας λένε τα αγγλοσαξονικά σπαθιά στις παιδικές ταφές του Μεσαίωνα

Κατά τη διάρκεια μιας πρόσφατης αρχαιολογικής ανασκαφής στην οποία συμμετείχα, αποκαλύψαμε τέσσερα πρώιμα αγγλοσαξονικά σπαθιά. Το καθένα αφηγείται μια διαφορετική ιστορία για το πώς οι κοινότητες της πρώιμης μεσαιωνικής Αγγλίας αντιλαμβάνονταν τα όπλα – όχι μόνο ως μέσα πολέμου, αλλά ως φορείς μνήμης, αξιών και κοινωνικής ταυτότητας.

Η πιο συγκλονιστική ανακάλυψη, ωστόσο, δεν ήταν κάποιο από τα σπαθιά. Ήταν ο τάφος ενός παιδιού, θαμμένου με δόρυ και ασπίδα.

Ήταν το παιδί ένας ανήλικος πολεμιστής; Ή μήπως τα όπλα λειτουργούσαν ως σύμβολα, ακόμη και όταν ο νεκρός δεν είχε ποτέ τη δυνατότητα να τα χρησιμοποιήσει;

Τα όπλα ως σύμβολα και όχι απλώς εργαλεία

Τα όπλα είναι πάντοτε φορτισμένα με αξίες. Σύμφωνα με τον Duncan Sayer, καθηγητή Αρχαιολογίας στο University of Lancashire, ακόμη και σήμερα, σε έναν κόσμο drones, πυραύλων και απομακρυσμένου πολέμου, ο συμβολισμός του ξίφους παραμένει ισχυρός. Σε πολλές χώρες, οι αξιωματικοί εξακολουθούν να φέρουν τελετουργικά σπαθιά – και ο λάθος τρόπος που φοριούνται μπορεί να αποκαλύψει έναν σφετεριστή.

Η πολιτισμική αυτή δύναμη των όπλων δεν διαφέρει ουσιαστικά από εκείνη που βλέπουμε στους πρώιμους αγγλοσαξονικούς τάφους. Τα σπαθιά δεν «λένε» μόνο ότι κάποιος πολέμησε. Λένε ποιος ήταν, από πού ερχόταν και σε ποια γενεαλογική γραμμή ανήκε.

Η ανασκαφή και τα σπαθιά

Η ανασκαφή πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τον αρχαιολόγο Andrew Richardson και επικεντρώθηκε σε ένα πρώιμο μεσαιωνικό νεκροταφείο. Μέχρι στιγμής έχουν ανασκαφεί περίπου 40 τάφοι από ομάδα του University of Lancashire και του Isle Heritage, ενώ τα ευρήματα παρουσιάστηκαν και στη σειρά του BBC2 Digging for Britain.

Ένα από τα σπαθιά διαθέτει διακοσμημένο ασημένιο πόμολο και δακτύλιο στερεωμένο στη λαβή. Πρόκειται για αντικείμενο υψηλού κύρους του 6ου αιώνα, φυλαγμένο σε θήκη επενδεδυμένη με γούνα κάστορα. Ένα δεύτερο σπαθί συνδυάζει στοιχεία διαφορετικών εποχών: μικρή ασημένια λαβή και πλατύ, ραβδωτό, επιχρυσωμένο στόμιο θήκης, στοιχεία με διαφορετική χρονολόγηση και καλλιτεχνική προέλευση.

Αυτού του είδους η «συναρμολόγηση» δεν είναι τυχαία. Το Staffordshire Hoard, που ανακαλύφθηκε το 2009, περιλάμβανε δεκάδες εξαρτήματα σπαθιών από διαφορετικούς αιώνες. Στον πρώιμο Μεσαίωνα, τα σπαθιά – ή τα μέρη τους – διατηρούνταν, ανακυκλώνονταν και κληροδοτούνταν. Τα παλαιά όπλα συχνά είχαν μεγαλύτερη αξία από τα καινούργια.

«Ο σύντροφος του ώμου του πολεμιστή»

Το έπος Beowulf μιλά για παλιά και αρχαία σπαθιά, για κειμήλια που περνούν από γενιά σε γενιά, αλλά και για όπλα «σκληρά από πληγές». Στο Exeter Book, ένα ποιητικό χειρόγραφο του 10ου αιώνα, το ίδιο το σπαθί αυτοχαρακτηρίζεται ως «σύντροφος του ώμου του πολεμιστή».

Η φράση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν δούμε τον τρόπο ταφής. Στους τάφους που αποκαλύφθηκαν, η λαβή του σπαθιού ήταν τοποθετημένη στον ώμο του νεκρού και το χέρι του έμοιαζε να αγκαλιάζει το όπλο. Παρόμοιες ταφές έχουν καταγραφεί στο Kent, στο Wiltshire και στο Suffolk, όμως η παρουσία τεσσάρων τέτοιων περιπτώσεων στο ίδιο νεκροταφείο είναι εξαιρετικά σπάνια.

Τάφοι και αναγραφές μνήμης

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι οι τάφοι αυτοί δεν ήταν «σιωπηλοί». Αν και δεν διαθέτουν επιγραφές με γράμματα, ήταν σαφώς αναγραφόμενοι και μαρκαρισμένοι με υλικό και χωρικό τρόπο.

Οι ταφές με όπλα οργανώνονται γύρω από έναν βαθύ, παλαιότερο τάφο, ο οποίος περιβαλλόταν από κυκλική τάφρο και πιθανότατα έφερε τύμβο. Ο τύμβος αυτός λειτουργούσε ως μνημειακός δείκτης: δήλωνε παρουσία, μνήμη και καταγωγή. Οι μεταγενέστεροι τάφοι «διαβάζουν» τον χώρο και τοποθετούνται σε σχέση με αυτόν.

Η διάταξη των τάφων, η επιλογή των κτερισμάτων και η επαναλαμβανόμενη χρήση του ίδιου σημείου αποτελούν μια μορφή αναγραφής – όχι με λέξεις, αλλά με πράξεις. Η μνήμη χαράσσεται στο τοπίο.

Παιδικοί τάφοι και ανεκπλήρωτες ταυτότητες

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη με την παρουσία παιδικών τάφων. Ένα παιδί ηλικίας περίπου 10–12 ετών είχε θαφτεί με δόρυ και ασπίδα, παρότι η παραμόρφωση της σπονδυλικής του στήλης καθιστά απίθανο να μπορούσε να τα χρησιμοποιήσει.

Σε έναν δεύτερο τάφο, ενός παιδιού μόλις δύο ή τριών ετών, βρέθηκε μια μεγάλη ασημένια πόρπη ζώνης – αντικείμενο που συνδέεται συνήθως με ενήλικες άνδρες και αξιώματα εξουσίας, όπως δείχνουν και τα ευρήματα του Sutton Hoo.

Τα αντικείμενα αυτά δεν περιγράφουν τη ζωή των παιδιών, αλλά το μέλλον που δεν πρόλαβαν να ζήσουν.

Γενεαλογία, απώλεια και πένθος

Πρόσφατες γενετικές έρευνες δείχνουν τη σημασία της ανδρικής καταγωγής και της οικογενειακής συνέχειας. Σε άλλες θέσεις, όπως στο West Heslerton στο ανατολικό Yorkshire, το DNA αποκάλυψε βιολογικούς δεσμούς ανάμεσα σε άνδρες θαμμένους κοντά, με τους βαρύτερα οπλισμένους προγόνους να λειτουργούν ως κεντρικοί πόλοι μνήμης.

Τα όπλα στους τάφους δεν είναι απλώς αποδείξεις πολεμικής δραστηριότητας. Φέρουν σημάδια χρήσης, αλλά ταυτόχρονα λειτουργούν ως σύμβολα πένθους, φόβου και συνέχειας. Όπως δείχνει το Beowulf, οι πολεμιστές δεν έκρυβαν τη θλίψη τους. Την έκαναν μνημείο.

«Ο λαός των Γεατών έστησε την πυρά για τον Μπέογουλφ,

τη στόλισε και τη στήριξε ώσπου στάθηκε τετράγωνη,

κρεμασμένη με κράνη, βαριές πολεμικές ασπίδες

και λαμπερές πανοπλίες, όπως ο ίδιος είχε ορίσει.

Ύστερα οι πολεμιστές τον έβαλαν στο κέντρο της,

θρηνώντας έναν άρχοντα ξακουστό και αγαπητό»

Τα σπαθιά, τα δόρατα και οι πόρπες στους παιδικούς τάφους μιλούν για τους άνδρες που αυτά τα παιδιά ίσως να γίνονταν. Είναι ιστορίες χαραγμένες στο μέταλλο και στο χώμα – αναγραφές μνήμης σε έναν κόσμο χωρίς επιτύμβιες επιγραφές.