Ζακλίν ντε Ρομιγύ: Ένας κόσμος ομορφιάς, πέρα από τον χρόνο

Η εποχή μας αναγνωρίζει τον εαυτόν της στον Αλκιβιάδη, όμως έχει ανάγκη από τον Έκτορα. Αυτή η διατύπωση, μια από τις πιο καίριες του τελευταίου έργου της Ζακλίν ντε Ρομιγί που κυκλοφόρησε στα ελληνικά, του «Έκτορα», νομίζω ότι δίνει με τον πιο εύγλωττο τρόπο το στίγμα της σκέψης της Γαλλίδας ελληνίστριας. Αν μας ενδιαφέρουν σήμερα όλα αυτά τα πρόσωπα είναι ως σύγχρονά μας.

Έτσι είχε μεταχειρισθεί τον Αλκιβιάδη στο έργο της «Αλκιβιάδης ή οι κίνδυνοι της φιλοδοξίας», που είχε εκδοθεί στην γλώσσα μας το 1995. Μένοντας πολύ κοντά στα κείμενα, μην αυθαιρετώντας ούτε στιγμή, είχε χτίσει την προσωπογραφία του αμφιλεγόμενου ήρωα έχοντας πάντα κατά νου την αποτίμηση της αξίας του για έναν σημερινό άνθρωπο. Απ’ αυτήν την άποψη, θα έλεγα ότι το σημείο εκκίνησης δεν είναι το σημείο εκκίνησης ενός ιστορικού ερευνητή ο οποίος συνεχώς υπενθυμίζει την απόσταση που τον χωρίζει από το αντικείμενό του, αλλά μοιάζει με την προσέγγιση του μυθιστοριογράφου, που κύριο μέλημά του είναι η μεταμόρφωση ξένου σε οικείο, η υπέρβαση της απόστασης.

«ΤΑ ΝΕΑ», 19-20.6.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Κι εδώ νομίζω ότι πρέπει να σημειώσω ότι η αρχαία Ελλάδα της Ρομιγί μπορεί να είναι υποδειγματική, μπορεί να αποτελεί την μήτρα απ’ όπου γεννήθηκε η κάθε σκέψη μας, δεν είναι όμως εξιδανικευμένη. Κατοικείται από ό,τι πιο αντιφατικό και ανθρώπινο μπορεί να συλλάβει ο νους, όπως ο Αλκιβιάδης. Με την διαφορά ότι η αρχαία ελληνική σκέψη είχε την ικανότητα να αποδώσει, ακόμη και σ’ αυτό το αντιφατικό και ανθρώπινο, οικουμενικές διαστάσεις.

Η τελευταία παράγραφος του «Αλκιβιάδη» είναι, νομίζω, αποκαλυπτική:

«Με την Ελλάδα πρέπει να περιμένουμε κάτι τέτοιο. Ακόμα και όταν πρόκειται για σκοτεινές εποχές και γεγονότα που, αναλυόμενα από τους αυστηρότερους κριτές, προσεγγίζουν τα χείριστα που έχει η σύγχρονη εμπειρία μας, πρέπει να περιμένουμε ότι θα δούμε το ηρωικό φως, που μεταμορφώνει τον άνθρωπο και τον αποσπά από αυτόν τον θλιβερό περίγυρο, για να τον ανυψώσει πέρα από τον χρόνο, σε έναν κόσμο ομορφιάς, όπου μπορούμε να ατενίσουμε με υπερηφάνεια τον άνθρωπο».

«ΤΑ ΝΕΑ», 19-20.6.1999, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το τραγικό φως που πέφτει πάνω στον Έκτορα είναι τελείως διαφορετικό. Ο ομηρικός ήρωας είναι απολύτως θετικός, σύμφωνα με τα σημερινά μας πρότυπα. Καλός οικογενειάρχης, θαρραλέος, πολεμάει και πέφτει ηρωικά μαχόμενος για να υπερασπιστεί την πατρίδα του. Κοινώς, έχει το δίκαιο με το μέρος του. Κι αν αναλογιστεί κανείς ότι αυτός ο ήρωας ανήκει στο αντίπαλο στρατόπεδο απ’ αυτό στο οποίο ανήκει ο ποιητής που τον έπλασε, μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματά του για την ήπειρο της ανοχής που άνοιξε στα ανθρώπινα ο Όμηρος.

Μειλίχιος, μας αγγίζει γιατί δημιουργεί την ανάγκη για τους ανθρώπους να ξεπεράσουν την κυριαρχία της βίας και να υμνήσουν τον σεβασμό του άλλου. Αξιοπρεπής, μας συγκινεί γιατί αναδεικνύεται σε εκπρόσωπο τής εντελώς ανθρώπινης κατάστασής μας, στην συνείδηση ότι στις κρίσιμες στιγμές ο άνθρωπος μένει μόνος, όμως η έκβαση των υποθέσεών του εξαρτάται από δυνάμεις που τον ξεπερνούν, στην περίπτωση του Έκτορα από τους θεούς.

Και δεν μπορεί κανείς να αγνοήσει το αντιπολεμικό δίδαγμα του τέλους, της στιγμής που ο Πρίαμος πάει να ζητήσει από τον Αχιλλέα το ταπεινωμένο πτώμα του παιδιού του, προσφέροντάς του λύτρα. Και η Ζακλίν ντε Ρομιγί μπορεί με όλη της την άνεση να βγάλει τα συμπεράσματά της. Τα έπη όλων των πολιτισμών είναι πολεμικά, περιγράφουν ηρωικές μάχες και δολοφονικά κατορθώματα. Σ’ αυτό το σημείο η Ιλιάδα δεν διαφέρει καθόλου. Εκεί όμως που διαφέρει είναι σ’ αυτό το στοιχείο του «ελέους» και της «ανθρωπιάς», που ανακατεύεται με τους ηρωισμούς στα πεδία των μαχών. Κι αυτό το στοιχείο ενσαρκώνει ο Έκτωρ.

Φιλεύσπλαχνη και αισιόδοξη προσέγγιση ενός κόσμου που μοιάζει να πνέει τα λοίσθια; Μπορεί. Ύστατη προσπάθεια να σωθούν αξίες που διέτρεξαν τους αιώνες και συνόδευσαν τον πολιτισμό μας έως εδώ που έχει φτάσει; Μπορεί. Πάντως ο «Έκτωρ», όπως μερικά χρόνια πριν ο «Αλκιβιάδης», είναι η μαρτυρία μιας σκέψης ζωντανής, που δεν έχει χάσει τίποτε από την διαύγειά της ούτε την μαχητικότητά της.

Γιατί λησμόνησα να πω ότι η σκέψη της Ζακλίν ντε Ρομιγί διαθέτει μιαν εκπληκτική διαύγεια. Κι αυτό είναι που κάνει το κείμενό της ακόμη πιο απολαυστικό. Γιατί είναι πράγματι γοητευτικό να παρακολουθεί κανείς την ανάπτυξη μιας σκέψης που αναζητά αξίες όπως η τρυφερότητα, το μειλίχιον του ήθους, το έλεος, η ανθρωπιά, αξίες φθαρμένες ή περιφρονημένες από τον κυρίαρχο κυνισμό, και να βλέπει ότι αυτή η αναζήτηση δεν είναι αποτέλεσμα ενός φιλοσοφικού μελό, αλλά μιας αυστηρής διαύγειας, που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σ’ αυτές.

Κι αυτή η διαύγεια είναι που κάνει αυτές τις αξίες να παραμένουν ζωντανές.

Κι αν κάπου θριαμβεύει η Ελλάδα μέσα από τα κείμενα της Ρομιγί, δεν είναι για την βαθιά και σπάνια λογιότητά τους, όσο για την ζωντάνια των αξιών που μας μεταφέρουν.

*Κείμενο του συγγραφέα και δημοσιογράφου Τάκη Θεοδωρόπουλου, που έφερε τον τίτλο «Αλκιβιάδης – Έκτωρ: βίοι παράλληλοι» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σαββατοκύριακο 19-20 Ιουνίου 1999.

Ο Τάκης Θεοδωρόπουλος

H γαλλίδα Ζακλίν ντε Ρομιγύ (Jacqueline de Romilly), ελληνίστρια με διεθνή αναγνώριση, γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου 1913 και απεβίωσε στις 18 Δεκεμβρίου 2010.

Η Ρομιγύ, η δεύτερη μόλις γυναίκα που κατέστη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, ανάλωσε το μακρότατο βίο της στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και σκέψης.

Η ζωή της Ρομιγύ, που το 1995 πολιτογραφήθηκε Ελληνίδα, ήταν μια αδιάκοπη σειρά συγγραφής και διδασκαλίας.