Μάνος Ελευθερίου: «Δυο μασουράκια ντεμισέ»

Δεν είναι μήτε η «Αμοργός» μήτε τα τραγούδια του. Αυτά όλα τον βοήθησαν (και μας βοήθησαν) βέβαια, αλλά είναι τα σπουδαία έργα ενός άλλου Γκάτσου που έζησε αλλού και ήταν άγνωστος.

Ήταν και είναι πρώτα πρώτα η προσωπική του ακτινοβολία και οι γνώσεις του και η δαιμονική κριτική του σκέψη. Αυτό δηλαδή που χρειαζόταν για ν’ αρχίσει η δική του μυθολογία. Έχει ενδιαφέρον όμως ότι όσοι συγγραφείς της γενιάς του αναφέρονταν σ’ αυτόν, τα τραγούδια του τα προσπερνούσαν σαν κάτι παρακατιανό. Τα χρέωναν σ’ έναν άλλο άγνωστο συνονόματό του.

«ΤΑ ΝΕΑ», 15-16.5.1999 Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ήταν, έστω, ένα κέρδος κι αυτό. Αλλά για ποιον; Κέρδος του ακόμη είναι, μέχρι στιγμής, ότι (ίσως και με τη βοήθεια της Παντοδυναμίας) κανένας χολεριασμένος, άφυλος, άφιλος και νεκρόφιλος φιλόλογος, κριτικός, αναλυτής κ.λπ. δεν ασχολήθηκε με την «Αμοργό» του. Μια τέτοια δυσάρεστη περιπέτεια (ανθρώπων που σέρνουν κουρελιασμένο πια το λάβαρο του ονόματός τους) θα είχε ως αποτέλεσμα να ξαναδούμε μέσα στις μυστικές κρύπτες και του έργου του Γκάτσου παραλογισμούς, τραυλίσματα και μικρότητες. Ευτυχώς υπερίσχυσαν οι νηφάλιοι και μερικοί ανεκτίμητοι.

Πάντα με ενδιέφεραν οι πληροφορίες που έδινε ο Γκάτσος στα γραπτά του. Πληροφορίες που έβγαιναν αβίαστα είτε για βιβλία και συγγραφείς είτε για τη ζωή και την ατμόσφαιρα του Μεσοπολέμου, που τον είχε βιώσει και αποστηθίσει. Μόνη «αποστροφή» του το ελαφρό τραγούδι. Που παρ’ όλο που μεγάλωσε μαζί του, εντούτοις κατόρθωσε και το «ξέχασε».

Μ’ ενδιαφέρει αυτός ο άγνωστος αναδιπλούμενος χάρτης με όλες τις οξειδώσεις των χρόνων της ελληνικής Ιστορίας. Μ’ ενδιαφέρει, γιατί το έχω δει στην επαρχία και στα μικρομάγαζα των συνοικιών, το ότι είχε «κινηματογραφήσει» τις βασανισμένες γυναίκες να κρατούν «διπλωμένα τα λεφτά/να πάρουν φόδρα και ταφτά». Δεν ξέρω πόσοι γνωρίζουν σήμερα ή γνώριζαν τότε τι είδους ύφασμα είναι ο ταφτάς ή τι σημαίνουν τα «δυο μασουράκια ντεμισέ». Μ’ ενδιαφέρει ότι τα γνώριζε εκείνος και τα πέρασε στην ποίησή του, ότι είχε αποστηθίσει τα «λαϊκά» λόγια των ανθρώπων και φωτογραφίσει τις μικρές, άγιες καθημερινές κινήσεις τους.

Μ’ ενδιαφέρει ότι γνώριζε το όνομα της γυναίκας του Μωάμεθ (εγώ το ’μαθα από τα σταυρόλεξα) και το χάρισε στην κόρη ενός πασά, ότι το γεράκι ζει στις ερημιές, τα κεράσματα σ’ ένα μικροαστικό σπίτι, ότι «κόβουν την κάφτρα στο καντήλι» (το αναφέρει δυο φορές με μεγάλη διαφορά χρόνων), τέλος αυτό το φανταστικό πανόραμα πουλιών, λουλουδιών, ονομάτων και άστρων, οι εικόνες της Ανατολής, οι πολυχρόνιες βυζαντινές του αναφορές, οι αναμνήσεις του από το δημοτικό τραγούδι, λέξεις που μάλλον κανένας άλλος δεν τόλμησε να τις μπολιάσει σε τραγούδι, όπως διωματάρης, γιγκάρι, νταϊρές, αλογολάτες, προζύμι κ.ά.

Μ’ ενδιαφέρουν οι «ευθαρσείς» παραλλαγές του πάνω σε ατόφιους στίχους σπουδαίων ποιητών (Καρυωτάκη, Άγρα, Καβάφη, Βαλαωρίτη), το ροδόσταμό του που προσπερνά τα «κρυφά ροδόσταμα» του Σικελιανού ή το ροδόσταμο της έκτακτης καντάδας του Μωραϊτίνη, νομίζω, εκείνες οι δίφυλλες ζευγαρωτές σατανικές ομοιοκαταληξίες του που παραπέμπουν κατευθείαν στον λησμονημένο Απόστολο Μελαχρινό.

Γι’ αυτά τα λίγα και για χίλια άλλα τον αγαπώ, τον τιμώ και τον θυμάμαι!

*Κείμενο του Μάνου Ελευθερίου για τον Νίκο Γκάτσο, που έφερε τον τίτλο «Γιατί τον αγαπώ» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σαββατοκύριακο 15-16 Μαΐου 1999.

Ο Νίκος Γκάτσος

Ο Μάνος Ελευθερίου γεννήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου στις 12 Μαρτίου 1938.

Εξέδωσε μυθιστορήματα, ποιητικές συλλογές, τόμους με πεζά, λευκώματα, τέσσερις τόμους για «Το Θέατρο στην Ερμούπολη τον εικοστό αιώνα», καθώς και την ανθολογία «Ερμούπολη: Μια πόλη στη λογοτεχνία».

Καρπός της ενασχόλησης του Ελευθερίου με το τραγούδι ως στιχουργού και της συνεργασίας του με τους σημαντικότερους έλληνες συνθέτες είναι οι στίχοι περίπου 400 τραγουδιών.

Ο Ελευθερίου τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 2005 για το συγγραφικό έργο του «Ο καιρός των χρυσανθέμων».

Επίσης, το 2013 τιμήθηκε με το Βραβείο Ποιήσεως του Ιδρύματος Κώστα και Ελένης Ουράνη της Ακαδημίας Αθηνών για το σύνολο του έργου του.

Ο Μάνος Ελευθερίου απεβίωσε στην Αθήνα στις 22 Ιουλίου 2018.