«Παιχνίδια» παγκόσμιας εξουσίας – Ο αποδυναμωμένος ΟΗΕ, η διεθνής αταξία και μια κομβική διαδοχή

Διαδεχόμενος τη de facto αναποτελεσματική Κοινωνία των Εθνών, o ΟΗΕ ιδρύθηκε στη σκιά του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου, με πρωταρχικό σκοπό τη διασφάλιση της ειρήνης και την προώθηση της διεθνούς συνεργασίας.

Όμως 80 χρόνια μετά, το διεθνές δίκαιο έχει γίνει «κουρελόχαρτο» και οι πόλεμοι αυξάνονται, πιο επικίνδυνοι και πιο καταστροφικοί εν μέσω μιας νέας, ξέφρενης κούρσας εξοπλισμών.

Τα ψηφίσματά του αγνοούνται επιδεικτικά και αδυνατεί να επιτελέσει τον σκοπό του, παραλυμένος από τα βέτο και τα συμφέροντα των πέντε μόνιμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία, Βρετανία, Γαλλία).

Σήμερα, δύο εξ αυτών παραβιάζουν καταφανώς τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ – η Ρωσία με την πλήρη εισβολή στην Ουκρανία (που η Κίνα αρνείται να καταδικάσει, με το βλέμμα στραμμένο στην Ταϊβάν) και οι ΗΠΑ με τη στρατιωτική επιχείρηση στη Βενεζουέλα και την απαγωγή και σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο, ενόσω εκτοξεύουν ένθεν κακείθεν απειλές στο όνομα του νέου «δόγματος Ντονρόε».

Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, ο μεγαλύτερος και πιο κομβικός σε έναν κατακερματισμένο κόσμο, βυθίζεται στη διπλωματική ασημαντότητα.

Η ικανότητά του να παρέχει ουσιαστικές και αποτελεσματικές λύσεις στα πιο κρίσιμα παγκόσμια προβλήματα έχει μειωθεί ριζικά, εν μέσω υποχρηματοδότησης.

Και δη από τις ΗΠΑ, που συνεισφέρουν το μεγαλύτερο μερίδιο στον βασικό προϋπολογισμό του ΟΗΕ, σε ποσοστό 22%.

Από την επάνοδο Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, η αμερικανική χρηματοδότηση έχει μειωθεί δραστικά, το ίδιο και η συμμετοχή της Ουάσιγκτον σε διεθνείς συνθήκες και οργανισμούς, εντός και εκτός των Ηνωμένων Εθνών.

Παρ’ όλα αυτά, η Ουάσιγκτον θα έχει -όπως και τα υπόλοιπα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας- τον πρώτο λόγο στη διαδικασία επιλογής νέου Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.

Ο διάδοχος του Αντόνιο Γκουτέρες πρέπει να είναι στα μέτρα ταυτοχρόνως της Ουάσιγκτον, της Μόσχας και του Πεκίνου, καθώς οι ανταγωνιστικές μεγάλες δυνάμεις διαμορφώνουν μια νέα παγκόσμια τάξη, βασισμένη στον νόμο του ισχυρού.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες (REUTERS/Lisa Leutner/File Photo)

«Μουσικές καρέκλες»

Στην τελευταία διαδικασία ανάδειξης νέου Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ, το 2016, οι υποψήφιοι έπρεπε να προέρχονται από την Ανατολική Ευρώπη -βάσει μιας άτυπης εναλλαγής ανάμεσα σε ηπείρους ή περιφερειακές ομάδες κρατών.

Αποδείχθηκε ωστόσο δύσκολο να βρεθεί ένα άτομο που θα κέρδιζε την έγκριση της Ρωσίας.

Έτσι η θέση κατέληξε σε έναν διπλωμάτη-πολιτικό από την Πορτογαλία: τον πρώην πρωθυπουργό της χώρας, Αντόνιο Γκουτέρες.

Είναι επικεφαλής του ΟΗΕ από το 2017.

Έπειτα από δύο πενταετείς θητείες, με ισχνή επιτυχία, θα παραδώσει τα «ηνία» στο τέλος του 2026.

Η διαδικασία για τη διαδοχή του έχει ήδη αρχίσει, με την επίσημη πρόσκληση στα κράτη-μέλη για την υποβολή υποψηφιοτήτων.

Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών δεν παρέχει καμία καθοδήγηση σχετικά με τα επιθυμητά προσόντα ή την εμπειρία.

Οι υποψήφιοι καλούνται να υποβάλουν βιογραφικά έως τον Απρίλιο.

Ακολουθούν ακροάσεις από διπλωμάτες στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ και μια πολύ πιο κρίσιμη σειρά συνεδριάσεων, προτού το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ καταλήξει σε έναν υποψήφιο, το αργότερο μέχρι το τέλος του έτους.

Κατόπιν σύστασής του, η Γενική Συνέλευση καλείται να προχωρήσει στον διορισμό.

Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι τα πέντε μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας κυριαρχούν στην απόφαση, ένεκα του δικαιώματος βέτο.

Ορισμένοι ενδιαφερόμενοι έχουν ήδη βγει στο προσκήνιο.

Ο Ραφαέλ Γκρόσι, Αργεντίνος διπλωμάτης και γενικός διευθυντής της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας, έχει αρχίσει εκστρατεία για την επιλογή του, αν και οι μέχρι στιγμής παρεμβάσεις του για τον πυρηνικό σταθμό της Ζαπορίζια, στην Ουκρανία, και για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν έχουν υπάρξει το λιγότερο… ατυχείς.

Επίδοξες αντίπαλές του είναι η κεντροαριστερή πρώην πρόεδρος της Χιλής και πρώην Ύπατη Αρμοστής των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, Μισέλ Μπατσελέτ, και η επίσης κεντροαριστερή Ρεμπέκα Γκρίνσπαν, οικονομολόγος, πρώην αντιπρόεδρος της Κόστα Ρίκα, νυν Γενική Γραμματέας εμπορίου και ανάπτυξης του ΟΗΕ (UNCTAD), με επικριτική στάση στους δασμολογικούς πολέμους του Ντόναλντ Τραμπ.

Εξωτερική άποψη της κύριας έδρας των Ηνωμένων Εθνών στη Νέα Υόρκη (Shutterstock)

Ασκήσεις παγκόσμιας ισχύος

Δεν είναι τυχαίο ότι, μέχρι στιγμής, οι φανερές και φημολογούμενες υποψηφιότητες είναι σχεδόν όλες από τη Λατινική Αμερική.

Σύμφωνα με τη γενική αντίληψη, αυτή τη φορά είναι η σειρά της να αναλάβει τα «ηνία» του ΟΗΕ.

Συγκυριακά, δε, ενόσω οι ΗΠΑ διακηρύσσουν την κυριαρχία τους κατ’ αρχάς σε όλο το Δυτικό Ημισφαίριο, με το τραμπικό «δόγμα Ντονρόε».

Κι όπως έχουν καταστήσει σαφές, ουδόλως αισθάνονται δεσμευμένες από το διεθνές δίκαιο, πόσο μάλλον από διπλωματικές συμβάσεις.

Σε αυτές περιλαμβάνεται και η έκκληση στην επίσημη πρόσκληση υποβολής υποψηφιοτήτων «να εξεταστεί σοβαρά το ενδεχόμενο να προταθούν γυναίκες».

Ούτε μια δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα στο «τιμόνι» του ΟΗΕ.

Από τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας (P5), η Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο έχουν λάβει «ισχυρή» θέση υπέρ.

Η Κίνα, σε μια αξιοσημείωτη εξέλιξη, έχει συμμετάσχει στη συζήτηση, δηλώνοντας ότι «θα χαιρόταν επίσης να δει γυναίκες υποψήφιες να παρουσιάζονται από τα κράτη μέλη».

Η Ρωσία έχει δηλώσει ότι αντιτίθεται στις σχετικές προσπάθειες.

Το ίδιο και οι ΗΠΑ, όπου η κυβέρνηση Τραμπ έχει επεκτείνει την εγχώρια «σταυροφορία» της κατά της ποικιλομορφίας και στον ΟΗΕ.

Βασικό κριτήριο των Αμερικανών, όπως και των έτερων των P5, παραμένει να μιλούν την ίδια «γλώσσα» με τον ή την διάδοχο του Γκουτέρες, σε έναν ΟΗΕ και έναν κόσμο που θυμίζουν γεωπολιτική «Βαβέλ».

Αυτά, ενώ οι προσδοκίες των υπόλοιπων κρατών από τον επόμενο Γενικό Γραμματέα είναι μεγάλες: μεταρρύθμιση, λογοδοσία και επιστροφή στην βασική εντολή του οργανισμού, εν μέσω αυξανόμενων παγκόσμιων προκλήσεων, με προστιθέμενες την κλιματική κρίση και την τεχνητή νοημοσύνη.

Όμως η πιο θεμελιώδης πια για τη σημασία του ΟΗΕ συνδέεται στενά με τις αντιλήψεις για τη νομιμότητά τους. Κατά πολλούς, αυτή έχει τεθεί σε ανεπανόρθωτο κίνδυνο από τις ίδιες τις μεγάλες δυνάμεις και τα κράτη-«δορυφόρους» τους, που γράφουν εδώ και καιρό το διεθνές δίκαιο στα παλαιότερα των υποδημάτων τους, ατιμωρητί.