Και μετά την Βενεζουέλα, τί;

Ας ξεκαθαρίσουμε τα βασικά.

Ήταν η επέμβαση στην Βενεζουέλα σύμφωνη με το διεθνές δίκαιο; Ξεκάθαρα όχι – παραβιάζει κάθε κανόνα που φτιάξαμε μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ακριβώς για να μη ξαναζήσουμε έναν τέτοιο πόλεμο.

Συμφωνήσαμε όλοι από κοινού ότι θα σεβόμαστε ο ένας την κυριαρχία του άλλου (και το γράψαμε στο άρθρο 2 παράγραφος 7 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ) και προς τούτο θα πάψουμε να χρησιμοποιούμε βία στις μεταξύ μας σχέσεις (και το γράψαμε στο άρθρο 2 παράγραφος 4 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ) αντικαθιστώντας την με ένα σύστημα συλλογικής ασφάλειας (και το γράψαμε στο κεφάλαιο VII του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ).

Το σύστημά μας δεν είναι τέλειο και στις τρεις γενεές που πέρασαν με ειρήνη, τάξη, ασφάλεια και ευημερία άλλαξε, προσαρμοζόμενο στις περιστάσεις, χωρίς όμως να ξεφύγει από τις βασικές του προδιαγραφές. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι πρέπει να ξαναδούμε την βασική δομή του, έτσι ώστε να προσαρμοστεί στο σημερινό μας κόσμο με την ανάδυση του παγκόσμιου Νότου, την παρουσία των σχεδόν ενοποιημένων ευρωπαϊκών χωρών στο ιστορικό πείραμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την άνοδο της Κίνας ως παγκόσμιας δύναμης, τις γεωοικονομικές επιπτώσεις της αγοράς.

Η συζήτηση έπρεπε να είχε αρχίσει καιρό πριν.

Ακυρώνει η επέμβαση στη Βενεζουέλα το διεθνές δίκαιο;

Ακυρώνει η προφανής αυτή παρανομία το σύνολο των κανόνων του διεθνούς δικαίου; Εξίσου ξεκάθαρα όχι.

Όπως με έχουν ακούσει να λέω χιλιάδες φορές γενεές πρωτοετών φοιτητών, τις παραβάσεις του διεθνούς δικαίου τις διαβάζει κανείς στην πρώτη σελίδα όλων των μέσων του κόσμου – και παραβλέπεται ότι η μεγίστη πλειονότητα του συστήματος λειτουργεί και λειτουργεί σωστά, συχνά κάτω από το ραντάρ με χίλιους τρόπους που συνδιαμορφώνουν την καθημερινότητά μας.

Ξεχνάμε επίσης ότι το διεθνές δίκαιο είναι ένα οριζόντιο, πρωτόγονο σύστημα, χωρίς ιεραρχία και κατανομή ρόλων εκ των προτέρων, που έχει μόνο την εξουσία που εμείς, τα κράτη της διεθνούς κοινότητας, του έχουμε δώσει.

Δεν υπάρχει άλλος μηχανισμός επιβολής πέραν της κοινής βούλησης της διεθνούς κοινότητας, που εκφράζεται από τα ίδια τα κράτη.

Είναι αυτό το σύστημα δυσλειτουργικό; – απολύτως ναι! Έχουμε εναλλακτική; – δυστυχώς όχι. Η μόνη μας εναλλακτική είναι η κατάρρευση έστω και αυτού του ατελούς συστήματος και η επιστροφή σε προϊστορικές μορφές βαναυσότητας, μια και τόση είναι η απόσταση που χωρίζει την σημερινή μας συλλογική οργάνωση από την διπλωματία των μεγάλων δυνάμεων ως τις αρχές του 20ου αιώνα.

Επιδιώκουν οι ΗΠΑ κατάρρευση του διεθνούς δικαίου;

Μήπως τελικά αυτή είναι η επιδίωξη τουλάχιστον των Ηνωμένων Πολιτειών στην παρούσα κατάσταση; Πιθανώς ναι. Η ιδεολογική βάση της σημερινής διακυβέρνησης των ΗΠΑ, έτσι όπως καταγράφεται στην προσφάτως δημοσιευθείσα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας, φαίνεται να είναι εκεί.

Αυτό που ισχυρίζομαι ότι λείπει είναι η σταθερή βούληση δημιουργίας ενός συνεκτικού σχεδίου για την επόμενη μέρα.

Η επίδειξη αναμφισβήτητης δύναμης έναντι χωρών που δεν μπορούν να αντιδράσουν δεν συνιστά επιτυχία. Και η αίσθηση αυτή επιτείνεται όταν βλέπει κανείς την ηγέτιδα δύναμη να πιέζει τους αδύναμους, να συνδιαλέγεται με τους ισχυρότερους, να παρακάμπτει όχι μόνο ηθικές αρχές και στοιχειώδεις τρόπους κοινωνικής συμπεριφοράς αλλά και τους βασικούς συνταγματικούς και διεθνείς κανόνες, στην πραγματικότητα να απεκδύεται του μακρόχρονου ρόλου της ως εγγυητή της διεθνούς νομιμότητας.

Η Βενεζουέλα ως παράδειγμα

Η Βενεζουέλα είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα. Οι δημόσιες δηλώσεις του Προέδρου Trump καταδεικνύουν την πλήρη αδιαφορία του για τους κανόνες δικαίου, μιλώντας για ναρκωτικά και πετρέλαια και ανασύροντας το δόγμα Monroe από την αποθήκη της ιστορίας.

Συνεκτικό αφήγημα για το νομικό υπόβαθρο της επέμβασης δεν υπάρχει από την αμερικανική πλευρά, με τον Υπουργό Εξωτερικών να λέει διαφορετικά πράγματα από τον πρόεδρό του. Όμως το εμπόριο ναρκωτικών δεν μπορεί να θεωρηθεί ένοπλη επίθεση, που να δικαιολογήσει άμυνα.

Η πρόσβαση στα πετρέλαια της Βενεζουέλας απαιτεί τεράστιες επενδύσεις για μια τουλάχιστον δεκαετία ώστε να αποκατασταθεί στοιχειωδώς η θέση τους στην διεθνή αγορά ενέργειας.

Η μόνη άμεση επίπτωση θα είναι η περαιτέρω αποδυνάμωση της Κούβας, που θα επιτρέψει στον Υπουργό Εξωτερικών Rubio να επιστρέψει θριαμβευτής στην γενέτειρα της οικογένειάς του και να σαρώσει τις ψήφους των αμερικανοκουβανών στις ενδιάμεσες εκλογές, και η ενίσχυση των μοχλών πίεσης κατά της Ρωσίας, που είναι όμως αμφίβολο αν η αμερικανική διακυβέρνηση θέλει πραγματικά να τους χρησιμοποιήσει.

Αντιθέτως, φαίνεται να λειτουργεί με την λογική ζωνών επιρροής, με όρους 19ου αιώνα, επιχειρώντας να αποκαταστήσει την μεσαία και παραπαίουσα οικονομία της Ρωσίας σε καθεστώς μεγάλης δύναμης, παραβλέποντας τον ρου της ιστορίας που δεν ξαναγυρίζει στο ίδιο ποτάμι.

Η άσκηση περιορισμού της Κίνας

Η άσκηση, στην οποία έχουμε όλες και όλοι αποδυθεί, είναι να εντοπίσουμε μια συνεκτική πολιτική περιορισμού της Κίνας, που αποτελεί την διακηρυγμένη πρόθεση του συνόλου της αμερικανικής πολιτικής σκηνής.

Είναι όμως τόσες οι αντιφάσεις, είναι τόσο έντονη η μυρωδιά προσωπικού πλουτισμού (πχ με την άρση της απαγόρευσης εξαγωγής chips της Nvidia στην Κϊνα σε μια κρίσιμη στιγμή για την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης), που ενίοτε αισθάνομαι ότι προσπαθούμε να δημιουργήσουμε κάτι που απλώς δεν υπάρχει, τουλάχιστον  με την μορφή επαγγελματισμού που είχαμε συνηθίσει να περιμένουμε τις τελευταίες δεκαετίες.

Η αμηχανία της ΕΕ

Στην αδυναμία αυτή οφείλεται και η προφανής αμηχανία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και συνολικά των κρατών της ευρύτερης ευρωπαϊκής οικογένειας να αρθρώσουν πολιτικό λόγο.

Την καταφανή έλλειψη κοινής γλώσσας και την πλήρη ρήξη εμπιστοσύνης με την άλλη πλευρά του Ατλαντικού επιδεινώνει η απόλυτη αναντιστοιχία στρατιωτικής και τεχνολογικής δύναμης και η ανεπάρκεια, τουλάχιστον για την ώρα, των εργαλείων που θα επιτρέψουν στη ευρωπαϊκή ήπειρο να σταθεί στα πόδια της, χωρίς να εξαρτάται από την αμερικανική προστασία και την κινεζική αγορά.

Τα εργαλεία αυτά δημιουργούνται ήδη με γοργούς ρυθμούς, ενδεχομένως όχι τόσο γρήγορους όσο θα θέλαμε αλλά σίγουρα όσο γρήγορα μπορούμε. Μέχρι να τα δούμε να λειτουργούν αποτελεσματικά, η Ευρώπη προσπαθεί να κερδίσει χρόνο – αγοράζοντας ενέργεια από νέες αγορές, κτίζοντας κρίσιμες υποδομές, φτιάχνοντας τον δρόμο ενώ περπατά.

Ασπίδα και δόρυ για την Ελλάδα το διεθνές δίκαιο

Στο πλαίσιο αυτό παλεύει και η πατρίς να αντισταθμίσει την υπαρξιακή της αγωνία στην δύσκολη γειτονιά που βρισκόμαστε με την σταθερή της πορεία με βάση τους κανόνες του διεθνούς δικαίου, που για εμάς είναι ιστορικά ασπίδα και δόρυ, μανδύας προστασίας που συμπληρώνει και υποκαθιστά την περιορισμένη στρατιωτική μας δύναμη. Οι καιροί είναι δύσκολοι και θέλουν προσοχή και ψυχραιμία.

*Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια διεθνούς δικαίου στο Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και μέλος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ