Ο Μίκης Θεοδωράκης εκτοπισμένος στη Ζάτουνα

37

του ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΚΙΝΤΣΑ

O Mίκης Θεοδωράκης βρέθηκε για πρώτη φορά στην Αρκαδία, στην πρωτεύουσα της Τρίπολη, το 1940 σε ηλικία 15 ετών. Εκεί πέρασε τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, εκεί πήρε τα πρώτα μαθήματα μουσικής, εκεί αποφάσισε ότι θα ασχοληθεί με αυτήν. Το 1943 συνέθεσε τον λειτουργικό ύμνο της Κασσιανής, ο οποίος και παρουσιάστηκε στην εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας. Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 1968, ξαναπάτησε την αρκαδική γη όχι για να δώσει συναυλία, αλλά εξόριστος από τη χούντα στην ορεινή Ζάτουνα, εξαιτίας φυσικά της αντιστασιακής δράσης του: την 21η Απριλίου 1967 είχε περάσει στην παρανομία και στις 23 Απριλίου 1967 απηύθυνε την παρώτη έκκληση για αντίσταση κατά της δικτατορίας. Τον Μάιο της ίδιας χρονιάς ίδρυσε μαζί με άλλους την πρώτη αντιστασιακή οργάνωση κατά της χούντας, το ΠΑΜ, του οποίου εξελέγη πρόεδρος. Συνελήφθη τον Αύγουστο του 1967 και κρατήθηκε στο κολαστήριο της Ασφάλειας, στο σκοτεινό βασίλειο του Καραπαναγιώτη και του Μάλλιου, στην οδό Μπουμπουλίνας. Ακολούθησαν η απομόνωση, οι φυλακές Αβέρωφ, η μεγάλη απεργία πείνας, το νοσοκομείο, η αποφυλάκιση και ο κατ οίκον περιορισμός. Για να φθάσουμε έτσι στις 11 Αυγούστου του 1968, όπου εκτοπίστηκε στη Ζάτουνα της Γορτυνίας, κοντά στη Δημητσάνα.

Στο δημοτικό σχολείο του χωριού τα παιδιά του (Μαργαρίτα και Γιώργος) έμαθαν τα πρώτα τους γράμματα, ενώ οι κάτοικοι του ορεινού χωριού τον αντιμετώπισαν με φιλικά αισθήματα. Ο ίδιος έχει αναφέρει για την εξορία του στη Ζάτουνα: «Δεν ξέρω αν υπήρξε τότε άλλη οικογένεια κρατούμενη, απομονωμένη σε ένα έρημο χωριό με είκοσι φρουρούς να μην αφήνουν άνθρωπο να τους πλησιάσει σε μια ακτίνα πολλών χιλιομέτρων». Οπως όμως στην ηλικία των 18 ετών στην Τρίπολη έγραψε μουσική κατά την περίοδο της Κατοχής, το ίδιο έπραξε και το 1968, ίσως επειδή του επέτρεψαν να έχει πιάνο: «με αυτό, το μικρό δωμάτιο που μέναμε όλοι μαζί γέμισε με καινούργιες μουσικές, που συχνά έφθαναν στην άκρη του κόσμου, καθώς τις στέλναμε έξω – με χίλιους μυστικούς τρόπους – και τις έπαιρναν το Λονδίνο, η Μόσχα, το Παρίσι και η Deutsche Welle».

Στο διάστημα που παρέμεινε εξόριστος στη Ζάτουνα ο Μίκης Θεοδωράκης όχι μόνο έγραψε μουσική αλλά και εμπνεύστηκε από την Αρκαδία. Η στενή του αυτή επαφή επισφραγίστηκε με τα ποιήματά του «Αρκαδία Ι» και ΙΙ, τα οποία και φυσικά θα μελοποιήσει για να παρουσιάσει αργότερα σε έναν κύκλο έργων υπό τον γενικό τίτλο «Αρκαδίες Ι – ΧΙ», όπου έχει μελοποιήσει επίσης έργα των Τάκη Σινόπουλου και Μανόλη Αναγνωστάκη. Την ίδια εποχή μελοποιεί και το «Πνευματικό Εμβατήριο» σε στίχους Αγγελου Σικελιανού, που περιλαμβάνεται στον κύκλο «Αρκαδία Ι», που είχε καταφέρει να στείλει στο εξωτερικό. Τα έργα του παίζονται από τους ραδιοφωνικούς σταθμούς και ενθουσιασμένη η σύζυγός του Μυρτώ από αυτή την εξέλιξη τον παρότρυνε να το ολοκληρώσει λέγοντάς του «τελείωσέ το να ξυπνήσουν οι Ελληνες, να κάνουν κάτι». Την ηχογράφηση την έκανε ο συνθέτης με μικρό μαγνητόφωνο και την έστειλε στη συνέχεια στο Λονδίνο, όπου αρχικά το έργο ενορχήστρωσε άγγλος μουσικός.

Το 1968 όμως ο Μίκης Θεοδωράκης συνέθεσε ακόμη ένα σημαντικό έργο του, την «Κατάσταση Πολιορκίας», στο διάστημα που ήταν «ελεύθερος», από τον Μάρτιο ως τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς. Οπως έχει αναφέρει ο ίδιος, το διάστημα εκείνο ζούσε ανάμεσα στην Αθήνα και στο Βραχάτι, συνοδευόμενος πάντα από κουστωδία αστυνομικών. Και επειδή είχε συλληφθεί το 1967 επισκεπτόταν μόνο πρώην κρατουμένους ώστε να μην «κάψει» τους άλλους. Μία από αυτούς ήταν η Σύλβα Ακρίτα, την οποία επισκέφθηκε στο σπίτι της στη Φιλοθέη, μόλις έμαθε ότι βγήκε από τη φυλακή. Σε αυτή την επίσκεψη έπεσε στα χέρια του ποίημα της Ρένας Χατζηδάκη, που την είχε συναντήσει στις φυλακές Αβέρωφ. Γοητεύτηκε από το ποίημα, το αντέγραψε και οδηγώντας προς το Βραχάτι οι λέξεις στροβιλίζονταν στο μυαλό του, αφηγείται ο ίδιος.

Μόλις έφθασε στο σπίτι του, έκατσε μπροστά στο πιάνο και όταν σηκώθηκε – «με μια ανάσα» – συνέθεσε την «Κατάσταση Πολιορκίας». Και συνεχίζει: «Ευθύς άρχισα να την τραγουδώ από το πρωί ως το βράδυ μόνος, μόνο και μόνο για να την ακούω εγώ ο ίδιος. Μια απ αυτές τις αμέτρητες φορές την μαγνητοφώνησα, για να την στείλω στη Σύλβα και στη Ρένα. Και αυτό ακριβώς το αντίγραφο που το είχε φυλάξει η Χατζηδάκη, μου το έδωσε πριν λίγα χρόνια για να το στείλω στη Γερμανία και να μπει τελικά στο CD αυτό. Στην Ελλάδα παρουσιάστηκε στο κοινό μόνο δυο φορές: την πρώτη στον Μουσικό Αύγουστο του 1977 και τη δεύτερη στη Στοά του Βιβλίου, στα 1999, με ερμηνευτή τον υποφαινόμενο, ελλείψει έλληνα τραγουδιστή…».

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ