Το έμβλημα της εξεγερμένης νεολαίας

37

Η αλληγορική ταινία του Λίντσεϊ Αντερσον υπήρξε προφήτης των γεγονότων του Μάη του 68.

του ΓΙΑΝΝΗ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗ

Eκ πρώτης όψεως η ταινία «Εάν…» («If…») μοιάζει να αφουγκράζεται το έκρυθμο, επαναστατικό κλίμα του 1968, χρονιάς πρώτης προβολής της στις αίθουσες: σε σχολείο της Βρετανίας (ο χρόνος δεν καθορίζεται επακριβώς) το ένστικτο της ατομικής ελευθερίας των μαθητών εξεγείρεται βίαια κατά του στυγερού συστήματος, της αφόρητης ιεραρχίας και της αυστηρής πειθαρχίας. Ωσπου να έρθει η ώρα του τελικού ξεσπάσματος, με τη συγκλονιστική σκηνή πολέμου ανάμεσα στους οικότροφους μαθητές που μετατρέπονται σε στρατιώτες-ελεύθερους σκοπευτές και στους «μεγάλους» (οι δάσκαλοι και οι επίσημοι καλεσμένοι στην τελετή αποφοίτησης), η ιστορία θα έχει αποκτήσει το κατάλληλο έδαφος για να στηρίξει την εξέγερση μέσα από σκληρές ή τρυφερές σκηνές οι οποίες αναφέρονται στη σχέση των μαθητών μεταξύ τους και με τους δασκάλους.

Εύκολα λοιπόν το σχολείο της ταινίας μοιάζει με μικρογραφία της Βρετανίας του τέλους της δεκαετίας του 60 και οι μαθητές παραπέμπουν στη γενιά του Μάη του 68. Μάλιστα, χαρακτηριστική σκηνή της ταινίας είναι εκείνη της φυγής με τη μοτοσικλέτα όπου κυματίζουν δύο εσάρπες, μια κόκκινη και μια μαύρη. Ως γνωστόν τον Μάιο του 1968 στο Παρίσι κυμάτισαν κόκκινες και μαύρες σημαίες.

Παρ όλα αυτά, έναν χρόνο αργότερα ο σκηνοθέτης Λίντσεϊ Αντερσον, ενώ παραδέχτηκε ότι δεν πίστευε στις συμπτώσεις, είπε επίσης ότι άρχισε να γυρίζει την ταινία προτού ξεσπάσουν τα γεγονότα του Μάη του 68 στο Παρίσι, επισημαίνοντας ότι το «Εάν…» δεν ήταν αφιερωμένο στη νεολαία του 68. «Προσπάθησα να αποφύγω τη δημιουργία μιας δημοσιογραφικού στυλ ταινίας με στόχο την αποκάλυψη των φοιτητικών κινημάτων» είπε ο Αντερσον, ο οποίος, με την εξαίρεση μιας φωτογραφίας του Τσε Γκεβάρα, απέρριψε όλα τα δεδομένα που θα μπορούσαν να καθορίσουν τοπικά και χρονικά την ταινία (π.χ. στην ταινία δεν υπάρχει ποπ μουσική). «Το κυριότερο για μένα είναι ότι, όπως κάθε έννοια, κάθε αλήθεια έχει πολλαπλές σημασίες, έτσι και κάθε έργο τέχνης είναι αναγκαία διφορούμενο. Οι επαναστάτες στο “Εάν…” δεν είναι ούτε μαρξιστές ούτε διανοούμενοι εφόσον οι όροι της ταινίας είναι συνδυασμός ποίησης και ρεαλισμού. Για μένα έχει μεγάλη σημασία το να δείξω πως, όταν κανείς επαναστατεί στο όνομα κάποιου ιδανικού, πρέπει ταυτόχρονα να δεχτεί την ευθύνη της καταστροφής πραγμάτων που έχουν τη δική τους ποιότητα, τη δική τους ομορφιά. Αυτή είναι η θλιβερή αναγκαιότητα των επαναστάσεων. Ηθελα λοιπόν κάτι πιο βαθύ και πιο παγκόσμιο από ένα ιστορικό φιλμ με όλα τα δεδομένα που θα το καθόριζαν τοπικά και χρονικά. Αν ζητήσει κανείς απλές, ακριβείς απαντήσεις από το “Εάν…” ζητεί την προπαγάνδα» επεσήμανε ο σκηνοθέτης Λίντσεϊ Αντερσον.

Οντως από πλευράς ύφους η μοιρασμένη σε κεφάλαια με τίτλους ευθύγραμμη αφήγηση διακόπτεται από δυνατές εκρήξεις ποίησης φορτισμένης με αίσθηση σουρεαλισμού και σχηματοποιημένης πραγματικότητας. Το επιδέξιο αυτό «πέρασμα» από το ένα επίπεδο στο άλλο, από το οποίο δεν λείπει η αναφορά του Αντερσον στη «Διαγωγή μηδέν» του Ζαν Βιγκό, αιχμαλώτισε τελικά τους θεατές της εποχής που ξεσπούσαν σε χειροκροτήματα και επευφημίες μετά το τέλος των προβολών της ταινίας.

Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι το φιλμ είχε μόνο θετική αποδοχή: μέρος της κριτικής υποστήριξε ότι στο «Εάν…» το θέμα της βίας και της καταπίεσης σε συγκεκριμένο χώρο (το σχολείο) χρησιμοποιείται παραπλανητικά με γενικευμένες και κοινότοπες αναφορές στη «μεγάλη, σύγχρονη κοινωνία». Συνεπώς η ταινία αποφεύγει την αναγνώριση και κατανόηση του πραγματικού προβλήματος. Παραπλανητικό ή όχι, το «Εάν…» θα γινόταν το μεγάλο γεγονός του Φεστιβάλ των Καννών όπου απέσπασε τον Χρυσό Φοίνικα και ένα κεφάλαιο στην Ιστορία του βρετανικού κινηματογράφου.

Newsroom ΑΛΤΕΡ ΕΓΚΟ