Έλληνες του Πόντου: Το έπος του ένοπλου αγώνα τους

Στις 24 Φεβρουαρίου 1994 η Βουλή των Ελλήνων αναγνώρισε επισήμως τη γενοκτονία των Ποντίων από το τουρκικό κράτος και όρισε (με το νόμο 2193/1994) τη 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου.

Ως γνωστόν, οι Τούρκοι, ως σύμμαχοι των Γερμανών, επιδόθηκαν σε έναν απηνή διωγμό, σε μια απάνθρωπη καταδίωξη των χριστιανικών πληθυσμών της Μικράς Ασίας, προπάντων δε των Ελλήνων του Πόντου, μετά το ξέσπασμα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Σε αυτό το πλαίσιο, και εφαρμόζοντας στην εντέλεια τις ντιρεκτίβες του Λίμαν φον Σάντερς, του επικεφαλής της Γερμανικής Στρατιωτικής Αποστολής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και εμπνευστή του σχεδίου γενοκτονίας, στρατολόγησαν το άνθος της ελληνορθόδοξης νεολαίας, το έντυσαν με τουρκικές στολές και το έστειλαν να πολεμήσει στην πρώτη γραμμή του μετώπου.

Επίσης, φυλάκισαν ανώτερους ελληνορθόδοξους υπαλλήλους και εκτόπισαν σε στρατόπεδα εργασίας, σε απομακρυσμένες από τις εστίες τους περιοχές, όλους τους υπόλοιπους ελληνορθόδοξους άρρενες της Μικράς Ασίας, εκτός από τους γέρους, τους σοβαρά ασθενείς και τα μικρά παιδιά.

Εκεί τους ανάγκαζαν να σπάνε πέτρες επί αμέτρητες ώρες, να κατασκευάζουν στρατιωτικούς δρόμους, να κοιμούνται στο ύπαιθρο και να σιτίζονται με το περίσσευμα της τροφής που προοριζόταν για τα ζώα.

Παρά τους αλλεπάλληλους κατατρεγμούς, τις τρομερές δοκιμασίες κατά τη διάρκεια της γενοκτονίας, τα εγκλήματα που διέπραξαν αρχικά οι Νεότουρκοι και ακολούθως οι κεμαλιστές, οι Έλληνες του Πόντου κατόρθωσαν να αντισταθούν και να κρατήσουν το κεφάλι ψηλά.

Στη σθεναρή και εξόχως ηρωική αντίσταση των Ποντίων είναι αφιερωμένο το κάτωθι κείμενο, γραμμένο από το χέρι τού επίσης ποντίου (εκ Τραπεζούντας ορμωμένου) Δημήτρη Ψαθά. Έφερε τον τίτλο «Η αντίσταση» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Τρίτη 12 Σεπτεμβρίου 1972.

Δεν κάθησαν με σταυρωμένα χέρια οι Πόντιοι, κάτω απ’ το μαχαίρι του δυνάστη. Κατατρεγμοί αιώνων τούς είχαν χαλυβδώσει τις ψυχές σε μια παθητική αντίσταση και καρτερία, αλλά τούτους τους καιρούς το μαχαίρι έφτασε στο κόκκαλο και δεν υπήρχε άλλος τρόπος παρά ν’ αντιμετωπισθή τ’ όπλο με τ’ όπλο. Έτσι, μέσα απ’ την απελπισία και την οργή, ξεπήδησε η ένοπλη αντίσταση των Ποντίων.

«ΤΑ ΝΕΑ», 12.9.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Βάση της ένοπλης αντίστασης στάθηκε η ιδέα της ανεξαρτησίας του Πόντου, που γεννήθηκε κι’ αυτή απ’ την τελική πεποίθηση ότι, εφ’ όσον έμεναν κάτω απ’ τον τούρκικο ζυγό οι Έλληνες, δεν υπήρχε σωτηρία, αλλά μόνο ο τελικός τους εξολοθρεμός. Για την πολιτική πλευρά του προβλήματος βρισκόταν ο Χρύσανθος —μαζί με εξέχοντες Ποντίους— στις διασκέψεις της ειρήνης, ενημερώνοντας τον Ελ. Βενιζέλο και υποβάλλοντας τα σχετικά υπομνήματα με όλα τα στοιχεία που συνηγορούσαν υπέρ της ιδέας.

Αυτόν τον υπέρτατο πολιτικό αγώνα επρόκειτο να εξυπηρετήση η ένοπλη αντίσταση, που σε τόσα πολλά θυμίζει τον υπέρ των όλων αγώνα της ανεξαρτησίας του ’21. Με τους άντρες που φεύγαν απ’ τα εξοντωτικά τάγματα εργασίας και άλλους που φεύγαν από πόλεις και χωριά για να γλυτώσουν το μαχαίρι, άρχισε ο ένοπλος αγώνας των Ποντίων. Σιγά-σιγά, όμως, οι λιγοστοί πληθαίναν και με τον καιρό γεμίσαν από αντάρτες τα βουνά — του ανατολικού Πόντου και του δυτικού. Στα ανατολικά πολεμούσαν τα παλληκάρια της εφτάκωμης Σάντας και ο θρυλικός αρχηγός τους, ο καπετάν Ευκλείδης, του οποίου το μοιρολόι θα τ’ ακούσετε και σήμερα ακόμα στα χωριά της Μακεδονίας, όπου ζούνε οι Σανταίοι κι’ όπου πέθανε ανάμεσα στους πρόσφυγες συντοπίτες του.

«ΤΑ ΝΕΑ», 12.9.1972, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Αλλά το μεγαλύτερο βάρος της ένοπλης αντίστασης το σήκωνε ο δυτικός Πόντος. Πλήθος αντάρτες απ’ την Αμισό, τις άλλες πόλεις και τα χωριά της ενδοχώρας γεμίσαν τα βουνά, και μέχρι την Τοκάτη υπήρχαν πολυάριθμα τμήματα, το καθένα με τον αρχηγό του, που όσο βλέπαν και μαθαίναν για τους θανάσιμους εκτοπισμούς και τις σφαγές, τόσο έβραζε η ψυχή τους κι’ έκαναν εξορμήσεις πότε στα τούρκικα χωριά, πότε ξεκινούσαν να συναντήσουν τους Τσέτες, τους Τζανταρμάδες ή και τον τούρκικο στρατό. Μαζί με τους αντάρτες ήσαν και τα γυναικόπαιδά τους, που τα παίρναν μαζί τους στις απάτητες βουνοκορφές για να τα γλυτώσουν απ’ τη σφαγή.

Ο Δημήτρης Ψαθάς

Σε περιοχές δυσκολοπάτητες δινόντουσαν οι μάχες, άγριες, πεισματικές, παράξενες, γιατί ενώ κροτάλιζαν τα πολυβόλα και βροντούσαν τα κανόνια —ο Κεμάλ είχε στείλει τακτικό στρατό για την αντιμετώπισή τους— κι’ ενώ οι μαυροφορεμένοι εκείνοι άντρες, κολλημένοι επάνω στα βράχια τους —ένα με τις πέτρες— σημαδεύαν και ρίχναν, λίγο παραπίσω χιλιάδες γυναικόπαιδα προσεύχονταν με αγωνία ή ψέλναν ή κλαίγαν. «Είχαμε και ορισμένα μέρη προσευχής», ιστορεί ένας πολεμιστής, «σε κάθε μας τμήμα. Ενώ η μάχη συνεχιζότανε, ο άμαχος πληθυσμός με τους παπάδες προσευχότανε, κάνοντας παρακλήσεις στην Υπεραγία Θεοτόκον».

Μάταια προσπάθησε ο Κεμάλ να καταβάλη τους αντάρτες. Μια αποστολή του Τοπάλ Οσμάν με τους Λαζούς του δεν έφερε κανένα αποτέλεσμα. Στάλθηκε ύστερα τακτικός στρατός, δόθηκαν άπειρες μάχες, γράφηκαν σελίδες αίματος και δόξας, που, αλλοίμονο, κανένας ιστορικός δεν μπόρεσε να διασώση ολοκληρωτικά —χάθηκαν όλα μέσα στην τελική καταστροφή— και μόνο κομματιαστά και σκόρπια περισώθηκε το έπος της ένοπλης αντίστασης του Πόντου, στις αναμνήσεις των πολεμιστών και στις σελίδες των Ιστοριών που γράψαν Πόντιοι συγγραφείς. Αλλά το γεγονός ότι τελικά δεν μπόρεσε ούτε ο τακτικός τούρκικος στρατός να υποτάξη τους ανυπόταχτους, που μόνο με τη σύμβαση της ανταλλαγής των πληθυσμών παράδωσαν τα όπλα και ήλθαν σώοι στην Ελλάδα, δείχνει την έκταση και τη δύναμη του αντάρτικου του Πόντου.

Πενήντα χρόνια από τότε… Ας είναι οι λιγοστές αυτές γραμμές ένα ευλαβικό μνημόσυνο σε όσους έπεσαν, με το τουφέκι στο χέρι, ήρωες άγνωστοι των αγώνων της φυλής και της πολεμικής παράδοσης του Γένους, που πάντα διψούσε τη λευτεριά και πάντα την πλήρωσε με το αίμα της ψυχής του. Ποιος τίμησε, όμως, εκείνους τους μαχητές; Ποια ελληνική κυβέρνηση τούς θυμήθηκε ποτέ;