Στυλιανός Καψωμένος: Σοφία και αρετή

Στις 15 Μαΐου (σ.σ. του έτους 1978) πέθανε απροσδόκητα από καρδιακό επεισόδιο ο ομότιμος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Σ. Γ. Καψωμένος, αφήνοντας πίσω του όχι μόνο ένα δυσαναπλήρωτο κενό στην επιστήμη της κλασικής φιλολογίας αλλά και άφατη θλίψη για την απώλεια ενός άξιου δασκάλου και εξαιρετικού ανθρώπου.

Ο Σ. Γ. Καψωμένος γεννήθηκε στα Χανιά και σπούδασε φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αφού υπηρέτησε στη Μέση εκπαίδευση, συνέχισε τις σπουδές του στα πανεπιστήμια της Παβίας και του Μονάχου, από όπου έλαβε το διδακτορικό του δίπλωμα. Όταν γύρισε στην Ελλάδα, εργάστηκε ως συντάκτης στο Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας Αθηνών και το 1944 εξελέγη καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, όπου ανέπτυξε έντονη και πολυσχιδή επιστημονική και διοικητική δράση. Στις ακαταπόνητες προσπάθειές του οφείλεται, για να περιοριστώ μόνο σ’ ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, η ίδρυση και εύρυθμη λειτουργία τμήματος της Φιλοσοφικής Σχολής στα Ιωάννινα, που σύντομα εξελίχτηκε σε αυτόνομο πανεπιστημιακό οργανισμό.

Παράλληλα με την αδιάλειπτη προσφορά των υπηρεσιών του προς το Πανεπιστήμιο τίμησε την ελληνική φιλολογική επιστήμη στο εξωτερικό, δημοσιεύοντας εργασίες σε ξενόγλωσσα περιοδικά, παίρνοντας μέρος σε διεθνή συνέδρια και διδάσκοντας ως επισκέπτης καθηγητής σε ξένα πανεπιστήμια. Υπήρξε μέλος πολλών ελληνικών και διεθνών επιστημονικών εταιρειών και τιμήθηκε με διάφορες ειδικές διακρίσεις.

Στο προαύλιο της παλαιάς Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, το Νοέμβριο του 1951, ύστερα από τελετή ορκωμοσίας νέων πτυχιούχων, οι καθηγητές (στο μέσον της φωτογραφίας, από αριστερά προς τα δεξιά) Νικόλαος Ανδριώτης, Στυλιανός Καψωμένος και Λίνος Πολίτης (πηγή: Αρχείο Λίνου Πολίτη, lit.auth.gr)

Το επιστημονικό του έργο είναι πολύπλευρο και αναφέρεται στην κλασική φιλολογία, την ιστορία της ελληνικής γλώσσας και την παπυρολογία. Οι πρωτότυπες συμβουλές του προωθούν σημαντικά και αποφασιστικά τις γνώσεις μας στους τομείς αυτούς και συγχρόνως αποδεικνύουν την πολυμέρεια και την αρτιότητα του επιστήμονα που δεν έχει διαβρωθεί από τη στενόκαρδη και κάποτε μυωπική εξειδίκευση που χαρακτηρίζει την εποχή μας. Οι εργασίες του στην κλασική φιλολογία αναφέρονται σε συγγραφείς από τον Όμηρο ως τον Καλλίμαχο· ιδιαίτερη αγάπη έτρεφε όμως για τους τραγικούς και κυρίως για τον Σοφοκλή. Η μονογραφία του για τις πηγές, τη χρονολόγηση και τα προβλήματα του κειμένου των Τραχινίων —μελέτη που διακρίνεται για την επιτυχή σύζευξη ευαίσθητης διεισδυτικότητας και νηφάλιας φιλολογικής κριτικής— θα αποτελούσε τη βάση για την έκδοση της τραγωδίας αυτής, η οποία ανακόπηκε με το θάνατό του ενώ βρισκόταν, μετά από επίπονη και μακροχρόνια εντατική έρευνα, στο στάδιο της οριστικής επεξεργασίας. Αυτός ο καρπός υποδειγματικής εργατικότητας και επιστημονικής ευσυνειδησίας, μοναδικής γνώσης και εξαντλητικής ενημέρωσης, ας θεωρηθεί προς το παρόν αντιπροσωπευτικό δείγμα της πνευματικής του παραγωγής, μια και η δίκαιη και αντικειμενική αποτίμηση και απολογιστική της συνολικής του προσφοράς δεν μπορεί να γίνει εδώ αναλυτικά.

Παράλληλα με την πλούσια και σημαντική επιστημονική δράση πρέπει να εξαρθεί ιδιαίτερα η ακεραιότητα του χαρακτήρα του και ο ουσιαστικός ανθρωπισμός του. Όσοι τον γνώρισαν κάπως καλύτερα μπορούν να βεβαιώσουν ότι, χωρίς κραυγαλέες επιδείξεις και κενούς βερμπαλισμούς, επιτέλεσε το καθήκον του, τόσο προς την πατρίδα στις δύσκολες ώρες του αλβανικού πολέμου όσο και προς το κοινωνικό σύνολο, όταν ανέλαβε με όσους είχαν απομείνει στη θέση τους τον άχαρο και αχάριστο ρόλο να εμποδίσει με το δικό του τρόπο την άλωση και διάλυση του πανεπιστημίου από τους κύκλους της πρόσφατης πολιτικής ανωμαλίας (σ.σ. αναφορά στην απριλιανή δικτατορία των ετών 1967-1974).

Οι πολυάριθμοι μαθητές του που είχαν την εξαιρετική τύχη να καθοδηγηθούν από τη σοφία του και να διδαχτούν από την αρετή του, όχι μόνο θα τον θυμούνται ως μειλίχιο και στοργικό δάσκαλο, αλλά και θα προσπαθήσουν να συνεχίσουν και να μεταδώσουν το έργο του, έχοντας τη βεβαιότητα ότι έτσι διατηρούν τη μνήμη του με τον αποτελεσματικότερο τρόπο.

*Κείμενο του διαπρεπούς κλασικού φιλολόγου και συγγραφέα Δανιήλ Ι. Ιακώβ (1947-2014), που είχε δημοσιευτεί στο περιοδικό Φιλόλογος (έκδοση του Συλλόγου Αποφοίτων της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ)  τον Ιανουάριο του 1979 (τεύχος 15).

Ο Δανιήλ Ιακώβ, με καταγωγή από τη Βέροια, σπούδασε Κλασική Φιλολογία στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ και μετεκπαιδεύτηκε ως υπότροφος επί διετία στο Πανεπιστήμιο της Τυβίγγης (Τύμπινγκεν), στη Γερμανία. Υπήρξε μαθητής του Στυλιανού Καψωμένου και διετέλεσε καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ.

Ο Δανιήλ Ιακώβ

Ο αείμνηστος κλασικός φιλόλογος και ιστορικός της Ελληνικής Στυλιανός Καψωμένος έφυγε από τη ζωή στις 15 Μαΐου 1978, σε ηλικία 71 ετών.

Ο Καψωμένος, με καταγωγή από τον Αλικιανό (Αλικιανού) Χανίων, σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας από το 1924 έως το 1928, συνέχισε δε τις σπουδές του στην Παβία, στο Μόναχο και στο Βερολίνο, από το 1934 έως το 1937.

Ο σημαντικός αυτός έλληνας γλωσσολόγος του 20ού αιώνα υπηρέτησε ως καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ από το 1944 έως το 1973. Διετέλεσε δύο φορές κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής, πολλές φορές μέλος της συγκλήτου, πρύτανης του ΑΠΘ (1968-1969) και πρώτος πρόεδρος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, όταν αυτή λειτούργησε (στην αρχική φάση της, από το 1964 έως το 1967) ως Τμήμα της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

Επιστήμονας διεθνούς κύρους, ο Καψωμένος ασχολήθηκε ιδιαίτερα με την παπυρολογία, την ιστορία της ελληνικής γλώσσας και την αρχαία τραγωδία.

Με την προσωπικότητά του και το διδακτικό έργο του στα τριάντα χρόνια της θητείας του στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, ο Καψωμένος άσκησε σημαντική επίδραση σε γενιές μαθητών του.

Ο Καψωμένος πρέσβευε ότι η γλωσσική ιστορία ενός λαού συμβαδίζει με την πολιτική ιστορία του, και στο αξίωμα αυτό στήριξε τη θέση του για την καταγωγή της Νέας Ελληνικής και των διαλέκτων της από τη λεγόμενη Κοινή των Ελληνιστικών – Ρωμαϊκών Χρόνων.