Αικατερίνη Κουμαριανού: Ο ρόλος του Τύπου στην προετοιμασία και στην έκρηξη της Επανάστασης

Στις 12 Μαΐου 2012 απεβίωσε στην Αθήνα η Αικατερίνη Κουμαριανού, διαπρεπής ιστορικός, ειδικευμένη σε θέματα του Νέου Ελληνισμού.

Η Κουμαριανού, με καταγωγή εκ πατρός από την Κωνσταντινούπολη και εκ μητρός από τη Χίο, είχε γεννηθεί το 1919 (στις σχετικές πηγές αναφέρεται ως έτος γεννήσεώς της και το 1916).

Επηρεασμένη από τον τρόπο σκέψης και τα διδάγματα της πρωτοπόρου παιδαγωγού Ρόζας Ιμβριώτη στο Μαράσλειο Διδασκαλείο, η Κουμαριανού σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ακολούθως, έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι, στην École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS), και διετέλεσε καθηγήτρια Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Université Paris – Sorbonne, Paris IV) και διευθύντρια του Νεοελληνικού Ινστιτούτου του ίδιου πανεπιστημίου.

Επίσης, υπηρέτησε ως Μορφωτική Ακόλουθος της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσινγκτον αμέσως μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, το 1974.

Η Κουμαριανού είχε την τύχη να συμπορευτεί επί μακρόν (αρχής γενομένης από το 1947) με τον Κ. Θ. Δημαρά, τον οποίον φρόντιζε πάντα να εκθειάζει για τις γνώσεις του και τη γενναιοδωρία του προς τους νεοτέρους.

Πέραν της Σορβόννης, η Κουμαριανού δίδαξε ως επισκέπτρια καθηγήτρια στα Πανεπιστήμια Αθηνών και Κύπρου.

Συνεργάστηκε με το περιοδικό «Ο Ερανιστής», καθώς και με τις «Εποχές», το εξαίρετο περιοδικό που εξέδωσε ο Χρήστος Λαμπράκης με διευθυντή τον Άγγελο Τερζάκη και συμβούλους έκδοσης πνευματικές προσωπικότητες της προδικτατορικής περιόδου.

Πολλά και αξιοπρόσεκτα υπήρξαν τα δημοσιεύματα (βιβλία και άρθρα) της Κουμαριανού, ποικίλες οι αναζητήσεις της και οι θεματικές της: κίνημα Νεοελληνικού Διαφωτισμού, έργο Αδαμάντιου Κοραή, ελληνικός Τύπος του 18ου και του 19ου αιώνα, πολιτική δράση, περιηγητισμός και γεωγραφία, ελληνική βιβλιοπαραγωγή, αλληλογραφίες, σχέση ελληνικής και ευρωπαϊκής παιδείας.

Στο τεύχος του «Ταχυδρόμου» που είχε κυκλοφορήσει στις 26 Μαρτίου 1966 υπήρχε ένα ενδιαφέρον δημοσίευμα με την υπογραφή της Αικατερίνης Κουμαριανού. Ο τίτλος του κειμένου της ήταν ο εξής: «Χειρόγραφες εφημερίδες της Επανάστασης».

Από την εν λόγω παρουσίαση προέρχονται τα ακόλουθα αποσπάσματα:

Ο ελληνικός Τύπος είχε πραγματοποιήσει μια λαμπρή και αρκετά μακρόχρονη σταδιοδρομία στην περίοδο που προηγήθηκε από τον Αγώνα. Τριανταπέντε χρόνια πριν από την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης ο Ζακύνθιος λόγιος, εκδότης και τυπογράφος Γεώργιος Βεντότης είχε εκδώσει στη Βιέννη την πρώτη ελληνική εφημερίδα. Ελάχιστα στοιχεία είναι ωστόσο γνωστά για το πρώτο αυτό δημοσιογραφικό όργανο του νεώτερου ελληνισμού. Ξέρουμε μόνο ότι εκδόθηκε ανάμεσα στον Μάιο και Αύγουστο του 1784, ότι ήταν εβδομαδιαίο και ότι κυκλοφορούσε, εκτός από τη Βιέννη και τις άλλες ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού, και σε ελληνικές περιοχές. Αυτή ακριβώς η διοχέτευση της εφημερίδας του Βεντότη μέσα στον ελληνικό χώρο προκάλεσε τη δυσφορία των Τούρκων, που πάντα δυσπιστούσαν και ανησυχούσαν για τις δραστηριότητες των Ελλήνων. Η επέμβαση και τα διαβήματά τους στην αυστριακή κυβέρνηση έμειναν χωρίς απήχηση για λίγο χρονικό διάστημα· σύντομα όμως οι αυστριακές αρχές ενέδωσαν στις πιέσεις και διέταξαν την παύση της ελληνικής εφημερίδας.

Λίγα χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1790, οι Μακεδόνες αδελφοί Γεώργιος και Πούμπλιος Μαρκίδες Πούλιοι, εκδότες και τυπογράφοι, επίσης στη Βιέννη, επέτυχαν από την αυστριακή κυβέρνηση το προνόμιο να εκδώσουν την «Εφημερίδα», που έγινε για οχτώ περίπου χρόνια το δημοσιογραφικό όργανο του νεώτερου ελληνισμού και ουσιαστικά το πρώτο ελληνικό δημοσιογραφικό φύλλο. Στο διάστημα που έβγαινε η «Εφημερίς», δυο φορές την εβδομάδα, κάθε Τρίτη και Παρασκευή, δημοσίευε ειδήσεις, πολιτικές, πολεμικές, οικονομικές, νέα από την Ελλάδα, φιλολογική και ποικίλη άλλη ύλη. […] Η «Εφημερίς», με τον καιρό, και ιδίως με την άφιξη του Ρήγα στη Βιέννη, στα 1797, ενισχύθηκε στη φιλογαλλική στάση της: οι Έλληνες πατριώτες περίμεναν πολλά από τη γαλλική συμπαράσταση για την αποτίναξη του ζυγού. Η στενή σχέση των αδελφών Πουλίων με τον Ρήγα μαρτυρεί και για τις απώτερες βλέψεις τους. Τη σύλληψη άλλωστε του τελευταίου ακολούθησε η δίωξη των Πουλίων, το κλείσιμο του τυπογραφείου τους —όπου τυπώθηκε το επαναστατικό υλικό που έπαιρνε ο Ρήγας στην Ελλάδα— και η παύση της «Εφημερίδος».

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.3.1966, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το χτύπημα που δέχτηκε ο ελληνισμός είχε ως συνέπεια και μια αρκετά μεγάλη ανάπαυλα στη δημοσιογραφική κίνηση των Ελλήνων. Τη δεκάχρονη περίπου διακοπή ακολούθησε σύντονος δημοσιογραφικός ρυθμός, που καθρεφτίζει τον υψηλό αγωνιστικό παλμό του γένους. Μέσα σ’ αυτά τα χρόνια που μας φέρνουν πια πολύ κοντά στον Αγώνα επιτείνεται η ελληνική δημοσιογραφική δραστηριότητα: μόνο στη Βιέννη εκδίδονται τέσσερα δημοσιογραφικά φύλλα. Δεν είχε λοιπόν άδικο ο Κοραής αποκαλώντας την αυστριακή πρωτεύουσα «Εργαστήριον τής νέας των Γραικών φιλολογίας». Οι εμπορευόμενοι, λόγιοι και ιερωμένοι, σπουδαστές και πολιτικοί οραματιστές, που αποτελούσαν την ακμαία ελληνική κοινότητα της Βιέννης, εκτός από τις επαγγελματικές ή άλλες ασχολίες τους, υπηρετούσαν στο κίνημα του διαφωτισμού και προετοίμαζαν την εθνική παλιγγενεσία.

Το βάρος πέφτει τώρα στα περιοδικά γενικής παιδείας, ανάμεσα στα οποία το σημαντικώτερο ήταν ο «Λόγιος Ερμής» (1811-1821), ενώ ο «Ελληνικός Τηλέγραφος» (1812-1836) του γιατρού Δ. Αλεξανδρίδη ήταν φύλλο ειδησεογραφικό, πολιτικό και οικονομικό.

Το Παρίσι γίνεται επίσης, στα ίδια αυτά χρόνια, κέντρο ελληνικής δημοσιογραφικής δραστηριότητας: εκδόθηκαν εκεί τα περιοδικά «Αθηνά», «Μουσείον» και «Μέλισσα». Το τελευταίο εκπροσωπούσε τη νεώτερη κοραϊκή γενεά και αγωνίστηκε με μαχητικό πνεύμα για την προαγωγή της παιδείας του γένους.

Με την έκρηξη της Επανάστασης όλα τα ελληνικά δημοσιογραφικά φύλλα που έβγαιναν στη Βιέννη και στο Παρίσι διέκοψαν την έκδοσή τους —με μόνη εξαίρεση τον «Ελληνικό Τηλέγραφο»— είτε αναγκαστικά είτε αυτοβούλως, και οι περισσότεροι από τους εκδότες, συντάκτες και συνεργάτες έσπευσαν να κατέβουν στην Ελλάδα για να ενταχθούν στις δυνάμεις του μαχομένου έθνους. Ένας απ’ αυτούς και ο Θεόκλητος Φαρμακίδης, συνεκδότης με τον Κ. Κοκκινάκη του «Λογίου Ερμού» (είχαν διαδεχθεί από το 1815 στη διεύθυνση του περιοδικού τον πρώτο εκδότη του, Άνθιμο Γαζή). Ο Φαρμακίδης, φθάνοντας στην Ελλάδα, ανέλαβε την έκδοση της πρώτης επίσημης έντυπης ελληνικής εφημερίδας που βγήκε σε ελεύθερο ελληνικό έδαφος, στην Καλαμάτα, τον Αύγουστο του 1821, με τον τίτλο «Σάλπιγξ Ελληνική».

Ωστόσο δύο άλλες εφημερίδες είχαν κιόλας προηγηθεί από την «Ελληνική Σάλπιγγα». Και οι δύο ήταν χειρόγραφες, εβγήκαν στη Στερεά Ελλάδα, η μία στο Γαλαξείδι τον Μάρτιο του 1821, η άλλη στο Μεσολόγγι τον Αύγουστο – Σεπτέμβριο του ίδιου χρόνου, και αποτελούν, μαζί με την «Ελληνική Σάλπιγγα» και με μια τρίτη, επίσης χειρόγραφη, τον «Αχελώο», που έβγαινε στο Αγρίνιο λίγο αργότερα, τον Φεβρουάριο του 1822, τις απαρχές του ελληνικού τύπου στην ελεύθερη ελληνική επικράτεια.

Εκτός από το ενδιαφέρον που παρουσιάζουν οι χειρόγραφες εφημερίδες ως προς το περιεχόμενό τους, η έκδοσή τους σε χειρόγραφη μορφή, σε περιοχές όπου δεν υπήρχαν ακόμη εγκατεστημένα τυπογραφεία, υπογραμμίζει τη λειτουργική σημασία του τύπου σε καίριες ιστορικές στιγμές. Έτσι και τώρα, η ανάγκη να διοχετεύονται στους Έλληνες οι ειδήσεις από τα πολεμικά μέτωπα, τα συνθήματα της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, οι νίκες των ελληνικών στρατιωτικών σωμάτων, οι απηχήσεις των επαναστατικών γεγονότων στον έξω κόσμο, ικανοποιήθηκε με τη σύνταξη χειρόγραφης εφημερίδας.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.3.1966, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Δυο λόγια μόνο, σύντομα, για την τεχνική διαδικασία που, φυσικά, από ένα σημείο και ύστερα, είναι εντελώς διαφορετική, ως προς τον τρόπο σύνταξης και κυκλοφορίας, ανάμεσα στην έντυπη και στη χειρόγραφη εφημερίδα. Στη δεύτερη ο εκδότης, αφού συνέλεγε το υλικό του από προφορικές ειδήσεις, «από στοματικήν πληροφορίαν» ή από επιστολές που ελάβαινε, έγραφε ο ίδιος το πρώτο και ενδεχομένως έναν αριθμό φύλλων. Τα φύλλα αυτά τα αντέγραφαν σε ένα μεγαλύτερο αριθμό και τα έστελναν με ταχυδρόμους στις γειτονικές πολιτείες και χωριά. Φαίνεται μάλιστα ότι οι Ρουμελιώτικες αυτές εφημερίδες κυκλοφορούσαν και στην Πελοπόννησο. Αλλά και στους τόπους όπου έφθανε το κάθε φύλλο, αφού διαβαζόταν, πάλι το αντέγραφαν και το προωθούσαν πιο πέρα, εξασφαλίζοντάς του έτσι ευρύτερη κυκλοφορία.

Πρώτη στη σειρά από τις τρεις χειρόγραφες εφημερίδες είναι η εφημερίδα του Γαλαξειδιού. Την ονόμασαν και «ψευτοεφημερίδα», γιατί ήταν γεμάτη από ειδήσεις όχι μόνο εξογκωμένες, αλλά συχνά εντελώς φανταστικές. Το πράγμα έχει την εξήγησή του: μπορεί δηλαδή να οφείλεται στη σύγχυση, που είναι φυσικό να επικρατεί σε καιρούς ταραγμένους, ως προς την ακρίβεια και την αυθεντικότητα των ειδήσεων που κυκλοφορούν. Ίσως όμως στην περίπτωση της «ψευτοεφημερίδας» είναι αποτέλεσμα ενσυνείδητης προσπάθειας του συντάκτη να υπερβάλλει τα πρώτα κατορθώματα των Ελλήνων, ώστε να τονωθεί το ηθικό του πληθυσμού, να τον ενθαρρύνει και να δώσει φτερά στις ελπίδες και στις προσδοκίες του. Ένας άλλος πολύ ουσιαστικός λόγος ήταν να πεισθούν οι αμφιρρέποντες και όσοι ήταν επιφυλακτικοί για την ευόδωση των σκοπών της Επανάστασης· σ’ αυτούς προσπαθούσαν να μεταδώσουν την πεποίθηση ότι οι Έλληνες δεν πολεμούσαν μόνοι, αλλά ότι είχαν συμπαραστάτες και βοηθούς τις ευρωπαϊκές δυνάμεις και ιδίως τη Ρωσία.

[…]

Σημαντικώτερη από τις τρεις χειρόγραφες εφημερίδες, όσο μπορούμε να κρίνουμε από το περιεχόμενό της, πρέπει να ήταν η «Αιτωλική». Έβγαινε στο Μεσολόγγι, Αύγουστο – Σεπτέμβριο του 1821, άλλοτε τετρασέλιδη, δίστηλη, και άλλοτε δισέλιδη. Ο Σπ. Λάμπρος, που την περιγράφει, θεωρεί εκδότη της «Αιτωλικής» τον Ν. Λουριώτη, που αργότερα ως γραμματέας της Γερουσίας Δυτικής Ελλάδος εξέδωσε τον «Αχελώο».

Η «Αιτωλική» αποτελεί πηγή πολύτιμη για τις πληροφορίες της από τα πρώτα συμβάντα του Αγώνα. Τα γεγονότα καταγράφονται με την αμεσότητα της στιγμής, διατηρώντας την αυθεντικότητά τους, μαζί με το θέλγητρο και τη γοητεία που τους προσδίδει η απλή, του προφορικού σχεδόν λόγου, εξιστόρηση. Κι’ εδώ είναι έντονη η πεποίθηση για τη συμπαράσταση της Ρωσίας στον ελληνικό Αγώνα.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.3.1966, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

[…]

Ο «Αχελώος», που εβγήκε στο Αγρίνιο (Βραχώρι) τον Φεβρουάριο του 1822, ήταν το επίσημο όργανο της Γερουσίας της «Δυτικής Χέρσου Ελλάδος» και δημοσίευε έγγραφα επίσημα, θεσπίσματα της Γερουσίας, πολιτικές πράξεις, κείμενα του προέδρου του Σώματος Α. Μαυροκορδάτου, ειδήσεις του Αγώνα. Ένα μόνο γνωστό αντίτυπο του «Αχελώου» εδημοσίευσε ο Σπ. Λάμπρος, που αναφέρει τα ακόλουθα για το πρόσωπο του εκδότη: «Η εφημερίς βεβαίως συνετάσσετο υπό του Λουριώτη. Αυτός ήτο ο συνάγων και κατατάσσων τα έγγραφα, άτινα ήσαν ομοίως έργον των ιδίων αυτού χειρών, ως αρχιγραμματέως, και αυτός ήτο ο γράφων το πρωτότυπον, εξ ου αντεγράφοντο τα λοιπά τα χάριν διαδόσεως παρασκευαζόμενα».

Από το περιεχόμενο της «Αιτωλικής» προέρχεται το ακόλουθο απόσπασμα, εξόχως χαρακτηριστικό του τρόπου καταγραφής των γεγονότων:

Τρόπαια ταύτης της μάχης εστάθησαν επτά σημαίαι· 360 έμειναν εις τον τόπον της Μάχης θανατωμένοι και λαφυραγωγημένοι από τους Νικητάς, πολλοί πληγωμένοι και αρκετά λάφυρα, μεταξύ τούτων και ο στρατιωτικός θυσαυρός φορτωμένος εις εξ μουλάρια, τα φορνημέντα (σ.σ. στολίδια) του Πασσά της τραπέζης, και του Καφέ αργυρά και πολύτιμα, και πολλά άλογα τα οποία διεμοιράσθη ο Νικηφόρος στρατός. Μεταξύ τούτων επιάσθη αιχμάλωτος και ο ανάξιος Καπετάνος Κωνσταντίνος Πουλής, ο τουρκολάτρης, τον αυτόν είχαν βάλλει και προτήτερα εις το χέρι οι Γενναίοι Έλληνες, πλην δεν κατεδέχθησαν να τον κακοποιήσουν, αλλά τον απέλυσαν διά να μεταμεληθή και να σωφρονησθή, αλλ’ ο αχρείος έγινεν χειρότερος, δεν εσυνήργησεν ολίγον εις την καταστροφήν των ειρημένων δύω χωρών, και αυτός έδωκε προς τους τούρκους το σχέδιον τού να προχωρήσουν εις τα Τζουμέρκα, τούτον οι Νικηταί αιχμαλωτίσαντες, έδεσαν και αλήψαντες μέλη τον έβαλλον εις τον ήλιον όπου πολλάς ώρας εγλέντησε με τας Μύας και σφύκας, και έπειτα τον έστειλαν εις το Σούλι σιδηροδέσμιον, μ’ όλον οπού πολλοί εγνωμοδότησαν περί του είδους του θανάτου οπού πρέπει να λάβη αυτός ο Παγκάκιστος, η γνώμη του Μάρκου Μπότζιαρη ήρεσεν εις τους λοιπούς στρατηγούς, του να στερηθή των οφθαλμών και της γλώσσης, και να βαλθή εις το φρούριον του Σουλίου να περιφέρεται. Αμφιβάλλομεν όμως του να ημπορέση να φθάση εκεί ζωντανός.