Νικόλαος Κάλας: Η ωμή βία επιβάλλεται από τα ίδια τα πράγματα

Στις 27 Μαΐου 1907 γεννήθηκε στη Λωζάννη ο ποιητής, θεωρητικός της λογοτεχνίας και τεχνοκριτικός Νικόλαος/Νικόλας Κάλας (Νικόλαος Καλαμάρης το πραγματικό όνομά του), προσωπικότητα ασφαλώς αινιγματική και ενδιαφέρουσα.

Ο Νικόλας Κάλας (Nicolas Calas, γνωστός και με τα ψευδώνυμα Νικήτας Ράντος και Μ. Σπιέρος), ο οποίος έζησε τα παιδικά του χρόνια στην Αθήνα, σπούδασε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Στη συνέχεια, αρχής γενομένης από το 1934, o ευρυμαθής Κάλας μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα στην Αθήνα και το Παρίσι, όπου ήλθε σε επαφή με τα τότε πρωτοποριακά καλλιτεχνικά ρεύματα, ιδίως με τον κύκλο των γάλλων υπερρεαλιστών.

Το 1942 εγκαταστάθηκε στη Νέα Υόρκη, όπου έμελλε να παραμείνει έως το θάνατό του (ενδιαμέσως πραγματοποίησε ταξίδια στην Ελλάδα).

Iδιόρρυθμος εκπρόσωπος της περίφημης Γενιάς του ’30, ο Κάλας πρωτοεμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα το 1929 με δημοσιεύσεις άρθρων του σε περιοδικά, ενώ εξέδωσε την πρώτη ποιητική συλλογή του (Ποιήματα) το 1932.

Ο τροτσκιστικών καταβολών και φροϋδικών επιρροών Κάλας τιμήθηκε με το Α’ Κρατικό Βραβείο Ποίησης για τη συλλογή του Οδός Νικήτα Ράντου.

Πέραν του ποιητικού έργου του στα ελληνικά, έγραψε ποίηση στη γαλλική και την αγγλική γλώσσα, καθώς και πεζά κείμενα, ενώ μετέφρασε, μεταξύ άλλων, Τ. Σ. Έλιοτ (ο πρώτος μαζί με τον Τάκη Παπατσώνη μεταφραστής του στα ελληνικά) και Λουί Αραγκόν.

Ο Νικόλας Κάλας απεβίωσε στη Νέα Υόρκη στις 31 Δεκεμβρίου 1988.

Ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο στην όλη πνευματική δραστηριότητα του Νικόλα Κάλας αποτέλεσε η συνεργασία του με το λογοτεχνικό περιοδικό Ο Κύκλος κατά τα έτη 1931-1938. Ο ποιητής και δοκιμιογράφος Κάλας, μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες πνευματικές φυσιογνωμίες στον ελλαδικό χώρο τη δεκαετία του ’30, δημοσίευσε στον Κύκλο (διευθυντής του περιοδικού ήταν ο λογοτέχνης και μεταφραστής Απόστολος Μελαχρινός, 1880-1952) 21 κείμενά του (άρθρα – δοκίμια – βιβλιοκρισίες – επιστολές, ποιήματα και μεταφράσεις).

Η συχνή αυτή συνεργασία του Νικόλα Κάλας με τον Κύκλο προσείλκυσε την προσοχή της Μαίρης Μικέ, ομότιμης καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του ΑΠΘ και συγγραφέως.

Η Μαίρη Μικέ

Από το μελέτημά της υπό τον τίτλο «Η παρουσία του Νικόλα Κάλας στο περιοδικό Ο Κύκλος» (ΕΕΦΣΠΘ, τόμος ΚΒ’, 1984) προέρχεται το κάτωθι απόσπασμα, σχετιζόμενο με το μαρξιστικό προβληματισμό και προσανατολισμό του Κάλας:

[…]

Ενταγμένο σ’ αυτό το πλαίσιο είναι το δοκίμιό του «Επιστροφή στον Άνθρωπο» (σ.σ. δημοσιεύτηκε στον Κύκλο τον Ιανουάριο του 1932, στο υπ’ αριθμόν 3 τεύχος), δοκίμιο πολύ διαφωτιστικό για τις ιδεολογικές πεποιθήσεις του, που διαπνέονται από το σεβασμό στην αξιοπρέπεια του ανθρώπου [είναι χαρακτηριστικός, άλλωστε, ο τίτλος].

Στην εργασία αυτή εξετάζει ένα από τα καίρια προβλήματα της μαρξιστικής ιδεολογίας: τη σχέση τέχνης-οικονομικού παράγοντα, τέχνης-κοινωνικών συνθηκών, τέχνης-προπαγάνδας.

Η τυπική μαρξιστική θέση ότι η δυναμική υπεροχή του οικονομικού παράγοντα καθορίζει σε τελευταία ανάλυση τις πνευματικές μας προτιμήσεις βρίσκει απόλυτα σύμφωνο τον Σπιέρο. Η διαλεκτική μέθοδος τον οδηγεί εύκολα στο συμπέρασμα ότι η τέχνη δεν πρέπει και δεν μπορεί να μένει αδιάφορη στα κοινωνικά προβλήματα, «αλλά δεν μπορεί να τα εξετάσει παρά από την άποψη του προλεταριάτου. Τέχνη, άλλη από την προλεταριακή, δεν μπορεί να υπάρξει». Δικαιολογεί την άποψή του παραπέμποντας στην κοινωνική πραγματικότητα της εποχής του, «όπου ο αγώνας των αντιπάλων τάξεων είναι οξύτατος, ολόκληρη η οικονομική και πνευματική ζωή συγκεντρώνεται στα δυο άκρα, όπου όλες οι αξίες φαίνονται να κλονίζονται». Με αφετηρία τη σκέψη ότι επίκεντρο της τέχνης είναι ο ίδιος ο άνθρωπος συμπεραίνει ότι η θέση του καλλιτέχνη είναι μέσα στο πολιτικό κόμμα που οδηγεί το προλεταριάτο στην κατάληψη της εξουσίας, δηλαδή στη βελτίωση των συνθηκών της ίδιας της ζωής του ανθρώπου. Υπαινισσόμενος τη ρήση των αστών για συμμετοχή στην επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, κρίνει ότι το σύνθημα για την επιστροφή σε τέτοιου είδους προβληματισμούς δόθηκε αργά· είναι «επιστροφή της 11ης ώρας» και επομένως δεν μπορεί να αναζωογονήσει την αστική τέχνη. Όσο για το δίλημμα τέχνη ή προπαγάνδα, το θεωρεί ψευδές και επιπλέον ένα ακόμη στρατήγημα της αστικής τάξης, γιατί «όταν η προπαγάνδα παίζει τόσο ρόλο στη ζωή, πώς μπορεί να αφήσει ασυγκίνητο τον καλλιτέχνη στη δημιουργική του εργασία;»

[…]

Τώρα, όμως, βρισκόμαστε ακόμα στην αυγή του 1932, χρονιά που στάθηκε ιδιαίτερα γόνιμη για την πνευματική παραγωγή του. Έτσι λοιπόν, μόλις δυο μήνες ύστερα από την «Επιστροφή…», ο Κύκλος (σ.σ. Μάρτιος 1932, τεύχος υπ’ αριθμόν 5) φιλοξένησε το δοκίμιό του «Αληθινός Ουμανισμός», απάντηση στο άρθρο του Θεοτοκά «Έλεγχος της συνείδησης», που είχε δημοσιευτεί λίγο νωρίτερα πάλι στον Κύκλο. Ο «Έλεγχος της συνείδησης» αποτελούσε το πρώτο κεφάλαιο από το βιβλίο του Θεοτοκά Εμπρός στο Κοινωνικό Πρόβλημα (1932), ένα βιβλίο που προκάλεσε αίσθηση, αν κρίνουμε από βιβλιοκρισίες που δημοσιεύτηκαν σε άλλα περιοδικά και εφημερίδες.

Ο Γιώργος Θεοτοκάς

Η αντίκρουση αυτή, εκτός των άλλων, τονίζει και τον σύγχρονο έντονο διάλογο φιλελευθερισμού-μαρξισμού, διάλογο που φιμώνεται μετά το 1936.

Η πρώτη θέση του Θεοτοκά για τη σχετικότητα της αξίας του μαρξισμού αποκρούεται από την αντι-θέση του Σπιέρου ότι ακριβώς αυτό το επιχείρημά του είναι απόδειξη της απόλυτης άγνοιας της συγκεκριμένης μεθόδου από τον Θεοτοκά. Οι άλλες αντιρρήσεις του Σπιέρου έχουν να κάνουν με αυτό που ονομάζει «ηθικές αξίες». Ο Σπιέρος σχολιάζει τέσσερα σημεία:

1. Ο Θεοτοκάς κατηγορεί τον κομμουνισμό ότι καταργεί την ελευθερία του πνεύματος. Ο Σπιέρος απαντά ότι δεν υπάρχει τέτοια ελευθερία, και επομένως δεν υπάρχει λόγος κατάργησής της, γιατί η δυσκολία διάδοσης αντικαθεστωτικών ιδεών είναι τεράστια. Ο Σπιέρος εκτιμά ότι οποιαδήποτε συζήτηση για ελευθερία είναι άκαρπη, και «μόνον όταν ο σοσιαλισμός θα είναι πια καθεστώς σ’ όλο τον κόσμο», θα μπορούσε να γίνει λόγος.

2. Ο Θεοτοκάς θεωρεί απαράδεκτο το ιδεολογικό περιεχόμενο του κομμουνισμού και το διαχωρίζει από το αντίστοιχο του δυτικού σοσιαλισμού. Η απάντηση του Σπιέρου επικεντρώνει το ιδεολογικό περιεχόμενο του κομμουνισμού στη θεωρία που προβλέπει μια αρμονική και αταξική κοινωνία ανθρώπων, πράγμα που αποτελεί ό,τι πιο ουμανιστικό μπορεί να διανοηθεί ανθρώπινος νους.

3. Ο Θεοτοκάς κατηγορεί τον κομμουνισμό για τα μέσα που μεταχειρίζεται. Ο Σπιέρος απαντά ότι η ωμή βία επιβάλλεται από τα ίδια τα πράγματα, γιατί κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί την πάλη των τάξεων, και όχι μόνο των τάξεων, αλλά και των ατόμων που παλεύουν με όλα τα μέσα.

4. Στην ηθική αξία του έθνους που προβάλλει ο Θεοτοκάς, ο Σπιέρος αντιπροβάλλει την άποψη ότι το έθνος είναι απότοκη ιδέα του καπιταλισμού και δεν έχει θέση σε μια σοσιαλιστική κοινωνία.

Οι τελευταίες παρατηρήσεις του Σπιέρου αναφέρονται στη μεθοδολογία που χρησιμοποίησε ο Θεοτοκάς. Ο Θεοτοκάς κατακρίνεται για τους ψυχολογικούς δρόμους που ακολουθεί στην έρευνά του (προσπάθεια που αφαιρεί δύναμη από τα επιχειρήματα των αντιπάλων του, αλλά και τη δυνατότητα ύπαρξης αντικειμενικών κριτηρίων)· κατά τον Σπιέρο, οι ψυχολογικοί λόγοι που επικαλείται ο Θεοτοκάς είναι για μιαν ακόμη αιτία κατακριτέοι: εκείνο που έχει σημασία δεν είναι το εσώτερο και ψυχολογικό δράμα κάθε ανθρώπου χωριστά, αλλά η πάλη των τάξεων. Επιπλέον, η επισήμανση των ομοιοτήτων και των κοινών σημείων στους ανθρώπους της ίδιας γενιάς καθιστά πιο επιτακτική την ανάγκη σκιαγράφησης και των ταξικών αντιθέσεων αυτών των ανθρώπων, έλλειψη που αποτελεί βασική αδυναμία της μεθόδου του Θεοτοκά.

Ενδιαφέρουσα στο τέλος είναι η άμεση αποστροφή του Σπιέρου προς τους νέους: αν καταλάβουν και αισθανθούν τη δυστυχία που ύπουλα τους περικυκλώνει, τότε είναι βέβαιο ότι θα νιώσουν μια ακαταμάχητη δύναμη να τους σπρώχνει στον κοινωνικό αγώνα για την ανατροπή του καταπιεστικού καθεστώτος και για την εγκαθίδρυση της αταξικής κοινωνίας.