Ο Αγίος Βενέδικτος στο σήμερα: Τι μπορεί να μας διδάξει ένας μοναστικός κανόνας 1.500 ετών;

Σε έναν κόσμο που έχει μάθει να μιλά για αυτοβελτίωση, προσωπική ελευθερία και ατομική επιτυχία, μια έκθεση στο Νόριτς της Αγγλίας προτείνει μια διαφορετική αφετηρία: να κοιτάξουμε πίσω, στον 6ο αιώνα, την περίοδο που ο «Κανόνας» ενός μοναχού που πίστευε ότι το νόημα της ζωής δεν βρίσκεται στην απομόνωση του ατόμου, αλλά στην κοινότητα, στο μέτρο και στη συνειδητή καθημερινή πειθαρχία.

Η έκθεση Living by the Rule: Contemporary Meets Medieval, που αποτελεί το κεντρικό γεγονός των θερινών εκθέσεων του Sainsbury Centre στο Νόριτς, φέρνει σε διάλογο τις σύγχρονες συνήθειες με τον μεσαιωνικό μοναχισμό και ειδικότερα με τον Κανόνα του Αγίου Βενεδίκτου, που γράφτηκε στην Ιταλία τον 6ο αιώνα.

Ο Κανόνας – Το παλαιότερο αντίγραφο του Κανόνα του Αγίου Βενεδίκτου, από τον 8ο αιώνα (Οξφόρδη, Βιβλιοθήκη Μπόντλιαν)

Ο Βενέδικτος σε μια εποχή που κατέρρεε

Ο Άγιος Βενέδικτος γεννήθηκε γύρω στο 480, λίγο μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, σε αριστοκρατική ρωμαϊκή οικογένεια. Ήταν μια περίοδος μεγάλης αβεβαιότητας: οι πολιτικές και οικονομικές δομές που είχαν στηρίξει την κοινωνία για αιώνες διαλύονταν.

Ως νέος, εγκατέλειψε τις σπουδές του και επέλεξε να ζήσει αλλιώς. Πειραματίστηκε με μορφές απομάκρυνσης από την κοινωνία, έζησε για χρόνια ως ερημίτης σε σπηλιά και τελικά ίδρυσε μια μεγάλη θρησκευτική κοινότητα στο Μόντε Κασίνο, ανάμεσα στη Ρώμη και τη Νάπολη.

Προς το τέλος της ζωής του διατύπωσε τον Κανόνα του, ένα κείμενο που γεννήθηκε από την εμπειρία και τον στοχασμό του. Δεν ήταν απλώς ένα θρησκευτικό εγχειρίδιο, αλλά μια πρόταση για έναν ριζικά διαφορετικό τρόπο ζωής, μακριά από τις κοινωνικές ιεραρχίες και τις οικονομικές επιταγές του έξω κόσμου.

Η καθημερινότητα ως βάση της πνευματικής ζωής

Ο Βενέδικτος οραματιζόταν μια ζωή σταθερότητας, κοινότητας και μέτρου, αφιερωμένη στη φροντίδα των ψυχών και τελικά στη σωτηρία. Γι’ αυτό και ο Κανόνας του δεν περιοριζόταν σε υψηλές πνευματικές αρχές. Αντίθετα, έμπαινε στις πιο πρακτικές λεπτομέρειες της καθημερινότητας.

Ποιος θα σερβιριστεί πρώτος στο δείπνο; Πώς θα ξυπνούν όλοι εγκαίρως για τις νυχτερινές προσευχές; Πότε θα προγραμματίζονται ακόμη και τα διαλείμματα για την τουαλέτα; Αυτές οι λεπτομέρειες δεν ήταν δευτερεύουσες. Για τον Βενέδικτο, η σωστή λειτουργία της κοινότητας δημιουργούσε τον χώρο ώστε οι άνθρωποι να στραφούν σε κάτι πέρα από το άγχος της καθημερινότητας: στο νόημα της ζωής.

Τι σημαίνει «κανόνας» σήμερα

Οι επιμελητές της έκθεσης γνώριζαν ότι η ιδέα του να «ζει κανείς σύμφωνα με τον κανόνα» μπορεί να ακούγεται σήμερα απωθητική. Σε μια εποχή έντονου ατομικισμού, όπου το νόημα συνδέεται συχνά με την προσωπική ολοκλήρωση ή ακόμη και με τη διαρκή «βελτιστοποίηση» του εαυτού, οι κανόνες μοιάζουν με περιορισμό.

Όμως ο Κανόνας του Βενεδίκτου δεν πρέπει να συγχέεται με τους σύγχρονους νόμους ή κανονισμούς. Η λέξη προέρχεται από το ελληνικό «κανών», μέσω του λατινικού «regula», και σημαίνει μέτρο, πρότυπο, υπόδειγμα: κάτι που καθοδηγεί την κρίση, όχι κάτι που επιβάλλει μηχανικά τη συμπεριφορά.

Αυτό είναι και το ενδιαφέρον στοιχείο της βενεδικτίνης σκέψης: παρά την αυστηρότητα που μπορεί να φαντάζεται κανείς, ο Κανόνας είναι ευέλικτος. Τίποτα δεν θεωρείται τόσο άκαμπτο ώστε να μην μπορεί να προσαρμοστεί, ή ακόμη και να παραμεριστεί, ανάλογα με τους ανθρώπους και τις περιστάσεις.

Μεσαιωνικά αντικείμενα και σύγχρονη τέχνη στον ίδιο χώρο

Η μεταφορά αυτών των ιδεών σε μια έκθεση δεν ήταν απλή υπόθεση, σημειώνουν οι καθηγητές Ιστορίας Εντ Κρτσμά και Τζέσικα Μπάρκερ σε σχετικό άρθρο τους στο The Conversation. Στον πυρήνα της επιμελητικής προσέγγισης βρισκόταν η ιδέα ότι κάτι ουσιαστικό προκύπτει όταν μεσαιωνικά αντικείμενα συναντούν έργα σύγχρονης τέχνης.

Η έκθεση δεν οργανώνεται γύρω από ένα μόνο θέμα. Αντίθετα, εξετάζει κάτι βαθύτερο: τη σχέση της τέχνης με τη βιωμένη εμπειρία και τον τρόπο με τον οποίο η τέχνη διαμορφώνει —αλλά και διαμορφώνεται από— τις μορφές ζωής που την περιβάλλουν.

Αυτό σημαίνει ότι η έκθεση δεν προσπαθεί να εξισώσει απλοϊκά τον Μεσαίωνα με το σήμερα. Παίρνει στα σοβαρά τη μεγάλη απόσταση που χωρίζει τον μεσαιωνικό από τον σύγχρονο κόσμο. Υπάρχουν πράγματι σημεία επαφής, όπως ο τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι θεσμοί ή ο χρόνος. Όμως οι σύγχρονες μαζικές κοινωνίες έχουν δημιουργήσει συνθήκες που κάνουν αδύνατη μια απλή μεταφορά του Κανόνα του Βενεδίκτου στη σημερινή κοινωνική ζωή.

Ένα πείραμα διαφορετικής συμβίωσης

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι οι μοναχοί δεν ακολουθούσαν απλώς κανόνες. Πειραματίζονταν με έναν άλλο τρόπο ζωής και συμβίωσης. Όπως το έθετε ο Βενέδικτος, αυτός ο τρόπος έπρεπε να διαφέρει από τον τρόπο του κόσμου.

Κάτι αντίστοιχο, με διαφορετικούς όρους, έχει επιχειρήσει συχνά και η σύγχρονη τέχνη. Πολλοί καλλιτέχνες προσπάθησαν να σταθούν σε απόσταση από τον κόσμο, από τις προτεραιότητες, τις συνήθειες και τους τρόπους θέασής του.

Για μεγάλο διάστημα, η τέχνη δεν είχε πια έναν σαφώς κοινό κοινωνικό ρόλο ή έναν συμφωνημένο σκοπό. Άρχισε να υπάρχει σε απόσταση από την καθημερινότητα. Αυτό έφερε απώλειες, όπως την απώλεια ενός σταθερού σκοπού και σταθερής προστασίας ή χορηγίας, αλλά και κέρδη: νέες δημιουργικές και επιχειρηματικές ελευθερίες.

Με αυτή την έννοια, η σύγχρονη τέχνη γίνεται κι εκείνη ένα πείραμα για έναν διαφορετικό τρόπο να γίνονται τα πράγματα, έστω κι αν παραμένει δεμένη με τον ίδιο κόσμο στον οποίο συχνά δείχνει να αντιστέκεται.

Σταθερότητα, υπακοή και κοινή ιδιοκτησία

Τι συμβαίνει λοιπόν όταν το μεσαιωνικό μοναστήρι συναντά τη σύγχρονη τέχνη; Οι ενότητες της έκθεσης και το συνοδευτικό βιβλίο εξετάζουν αρχές που σήμερα μπορούν να φανούν ταυτόχρονα γοητευτικές και άβολες.

Ανάμεσά τους βρίσκεται η stabilitas, δηλαδή η προσδοκία ότι οι μοναχοί θα παραμείνουν στο μοναστήρι τους για όλη τους τη ζωή. Υπάρχει επίσης η υπακοή, που εκφράζεται μέσα από την υποταγή στην εξουσία του ηγουμένου. Υπάρχει η εγκατάλειψη της ιδιωτικής ιδιοκτησίας υπέρ μιας κοινής χρήσης, βασισμένης στην ανάγκη. Και υπάρχει, πάνω απ’ όλα, μια ζωή προσανατολισμένη στην προσευχή.

Αυτές οι αρχές είναι απαιτητικές, αλλά και εντυπωσιακά ανθεκτικές στον χρόνο. Η αξία τους σήμερα δεν βρίσκεται στο να αντιγραφούν, αλλά στο ότι μας αναγκάζουν να κοιτάξουμε αλλιώς το παρόν. Να αναρωτηθούμε πώς οργανώνεται η ζωή μας, ποιες παραδοχές θεωρούμε αυτονόητες και τι σκοπό πιστεύουμε ότι υπηρετεί τελικά η καθημερινότητά μας.

Από τον Μεσαίωνα στο σήμερα και πίσω

Η έκθεση καλεί τους επισκέπτες να κινηθούν από το μεσαιωνικό στο σύγχρονο και ξανά πίσω, χωρίς να γνωρίζουν εξαρχής τι θα ανακαλύψουν. Στόχος δεν είναι να δοθούν έτοιμες απαντήσεις, αλλά να προκύψουν ερωτήματα, απρόσμενες συνδέσεις και τροφή για σκέψη.

Οι κανόνες με τους οποίους ζούμε σήμερα —είτε τους έχουμε επιλέξει είτε τους έχουμε κληρονομήσει— δεν είναι φυσικοί ούτε αμετάβλητοι. Είναι προϊόν ιστορικών δυνάμεων. Και η τέχνη, φέρνοντας δίπλα δίπλα το μεσαιωνικό μοναστήρι και τη σύγχρονη δημιουργία, θυμίζει ακριβώς αυτό: ότι η ζωή δεν είναι ποτέ οριστικά δεδομένη. Μπορεί πάντα να οργανωθεί διαφορετικά.