Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων: «Μέχρι κάθε άνθρωπος να είναι ασφαλής» – Ένα λεύκωμα του Γιάννη Μπεχράκη και ένας Μπρεχτ 

Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, κάθε 20η Ιουνίου, είναι από εκείνες τις ημέρες που δεν θεσπίστηκαν για να γιορτάζονται, αλλά για να αναμοχλεύουν τη συλλογική συνείδηση. Για να ξυπνήσουν την κοιμώμενη ενσυναίσθηση, να πολεμήσουν την κοινωνιοπάθεια και την αδιαφορία.

Η 20ή Ιουνίου, Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων, του 2026 φέρει ωστόσο ένα ειδικό, σχεδόν ιστορικό βάρος καθώς φέτος συμπληρώνονται ακριβώς 75 χρόνια από την υιοθέτηση της Σύμβασης της Γενεύης του 1951, της θεμελιώδους εκείνης διεθνούς υπόσχεσης που γεννήθηκε μέσα από τις στάχτες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου για να κατοχυρώσει το δικαίωμα στο άσυλο ως μια παγκόσμια σανίδα σωτηρίας -μια υπόσχεση που λησμονήθηκε με την έλευση της κρίσης, την ανάδειξη των ακροδεξιών μορφομάτων και των πολιτικών του μίσους.

Σήμερα, σε έναν κόσμο όπου οι πρόσφυγες αγγίζουν το συγκλονιστικό νούμερο των 41,6 εκατομμυρίων ανθρώπων (με την Ευρώπη να φιλοξενεί σχεδόν το ένα τρίτο εξ αυτών), η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες εκπέμπει ένα ξεκάθαρο σύνθημα-κάλεσμα προς τις νέες γενιές: Μέχρι Κάθε Άνθρωπος να Είναι Ασφαλής.

Διότι το άσυλο δεν είναι προνόμιο των λίγων· είναι το συλλογικό δίχτυ ασφαλείας της ανθρωπότητας. Ποιος μπορεί, άλλωστε, να εγγυηθεί ότι δεν θα το χρειαστεί ποτέ ο ίδιος ή οι άνθρωποι που αγαπά;

Στην εγχώρια και παγκόσμια καταγραφή αυτής της αέναης οδύσσειας, η προσφυγική κρίση έχει ταυτιστεί ανεξίτηλα με ένα συγκεκριμένο βλέμμα που έδωσε πρόσωπο, πνοή και αξιοπρέπεια στους ψυχρούς αριθμούς των στατιστικών.

Το βλέμμα του Γιάννη Μπεχράκη.

Από τη Βοσνία και το Κόσοβο, στο Αιγαίο: Μια τριακονταετής οδύσσεια

Ο πρόωρα χαμένος, βραβευμένος με Πούλιτζερ φωτορεπόρτερ του Reuters δεν ήταν ποτέ, ούτε στιγμή, ένας απλός, αποστασιοποιημένος παρατηρητής.

Για τρεις δεκαετίες, η κάμερά του Μπεχράκη έγινε ο αδιάψευστος μάρτυρας των μεγαλύτερων ανθρωπιστικών καταστροφών -άλλωστε πριν το Αιγαίο γίνει ένας απέραντος υδάτινος τάφος, ο Μπεχράκης είχε ήδη καταγράψει τη φρίκη του ξεριζωμού στα Βαλκάνια.

Ήταν εκεί τον Σεπτέμβριο του 1993 στην Γιαμπλάνιτσα της κεντρικής Βοσνίας, αποτυπώνοντας τους σκελετωμένους Μουσουλμάνους πρόσφυγες, μόλις αποφυλακισμένους από τις κροατικές φυλακές του Ντρέτελι, να περιμένουν ένα συσσίτιο σε ένα γυμνάσιο.

Ήταν εκεί τον Αύγουστο του 1995, όταν μια νεαρή Σέρβα προσφύγισσα από την Κράινα προσπαθούσε να ξαποστάσει σε ένα ασφυκτικά γεμάτο αθλητικό κέντρο 2.000 ανθρώπων.

Ήταν εκεί στο ταραγμένο Κόσοβο, τον Ιούνιο του 1998, φωτογραφίζοντας ένα αγόρι από την εθνοτική αλβανική μειονότητα να κουβαλά στην πλάτη του ένα μικρότερο προσφυγόπουλο, έχοντας περπατήσει πάνω από 30 ώρες για να γλιτώσει από τις εχθροπραξίες.

Ήταν εκεί την 1η Απριλίου του 1999, στη νεκρή ζώνη μεταξύ Γιουγκοσλαβίας και Βόρειας Μακεδονίας, όταν μια γυναίκα από το Κόσοβο, όρθια μπροστά σε ένα ανθρώπινο κύμα 10.000 προσφύγων, ικέτευε τους αστυνομικούς να της επιτρέψουν να περάσει τα σύνορα.

Ο πόνος του 2015, μια επίμονη πληγή

Όταν το 2015 η προσφυγική κρίση χτύπησε τις ελληνικές ακτές, ο Μπεχράκης επέστρεψε στην πρώτη γραμμή, παραδίδοντας μαθήματα ανθρωποκεντρικού ρεπορτάζ. Εκεί όπου η πολιτική ρητορική αναλωνόταν σε «ροές» και «διαχείριση», εκείνος αντιτάχθηκε με την απόλυτη αλήθεια της στιγμής.

Στις 11 Αυγούστου 2015, ο φακός του «κλειδώνει» έναν κατακόκκινο, απόκοσμο ήλιο να δύει πάνω από μια υπερφορτωμένη πλαστική βάρκα με Σύρους πρόσφυγες, που έπλεε ακυβέρνητη στα ανοιχτά της Κω μετά από βλάβη της μηχανής.

Την επόμενη κιόλας μέρα, στην ίδια παραλία, απαθανατίζει την Αμούν, μια 70χρονη τυφλή Παλαιστίνια πρόσφυγα από το πολύπαθο Χαλέπι της Συρίας, να ξαποσταίνει στην άμμο, έχοντας μόλις διασχίσει το Αιγαίο.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, τον Σεπτέμβριο του 2015, στη Λέσβο, καταγράφει έναν Σύρο πατέρα να παλεύει με τα κύματα, κρατώντας σφιχτά τα παιδιά του για να βγει από τη βάρκα, ενώ σε ένα άλλο κλικ, ένα μικρό παιδί ουρλιάζει από τρόμο μέσα στην υπερχειλισμένη λέμβο.

Και φυσικά, η εμβληματική φωτογραφία από την Ειδομένη, τον Σεπτέμβριο του 2015, που έκανε τον γύρο του πλανήτη: ο Σύρος πατέρας που περπατά μέσα στην καταρρακτώδη βροχή προς τα σύνορα, κρατώντας στην αγκαλιά του την κόρη του και δίνοντάς της ένα φιλί.

«Αυτή η φωτογραφία δείχνει έναν πατέρα που κάνει το απόλυτο καθήκον: προστατεύει το παιδί του, ό,τι κι αν συμβεί. Είναι μια εικόνα αγάπης μέσα στην κόλαση», έλεγε ο ίδιος.

«Για να μην μπορείς να πεις “δεν ήξερα”»

Ο Γιάννης Μπεχράκης είχε διατυπώσει με απόλυτη σαφήνεια το προσωπικό και επαγγελματικό του πιστεύω, μια ατάκα που συμπυκνώνει τη φιλοσοφία του μάχιμου φωτορεπορτάζ:

«Η αποστολή μου είναι να σας αφηγηθώ την ιστορία, ώστε να αποφασίσετε εσείς τι θέλετε να κάνετε. Η αποστολή μου είναι να διασφαλίσω ότι κανείς δεν θα μπορέσει να γυρίσει και να πει: “Δεν γνώριζα, δεν ήξερα”».

Με αυτή την πυξίδα πορεύτηκε. Ανάγκασε τη διεθνή κοινότητα να κοιτάξει κατάματα την τραγωδία, να αναλάβει τις ευθύνες της, να συγκινηθεί και να κινητοποιηθεί. Το Πούλιτζερ που έλαβε το 2016 μαζί με την ομάδα του Ρόιτερς δεν ήταν απλώς μια επαγγελματική αναγνώριση· ήταν η δικαίωση μιας βαθιά ανθρωποκεντρικής δημοσιογραφίας.

Σήμερα, χρόνια μετά τον θάνατό του και με την προσφυγική κρίση να παραμένει μια ανοιχτή, αιμορραγούσα πληγή στις θάλασσες και στα σύνορα του κόσμου, η κληρονομιά του Γιάννη Μπεχράκη είναι πιο ζωντανή από ποτέ.

Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων μάς καλεί να κοιτάξουμε πίσω από τα συρματοπλέγματα και τις γεωπολιτικές σκοπιμότητες. Και το έργο του Μπεχράκη μάς δείχνει τον τρόπο: με τα μάτια ορθάνοιχτα, με την κάμερα στραμμένη στην αλήθεια και, κυρίως, με την καρδιά γεμάτη ενσυναίσθηση. Γιατί, όπως απέδειξε με κάθε του κλικ, ο πρόσφυγας δεν είναι μια απειλή ή ένας αριθμός· είναι ο καθρέφτης της δικής μας ανθρωπιάς.

Όπως σημειώνει και η Αντιπρόσωπος της Ύπατης Αρμοστείας στην Ελλάδα, Λάουρα Λο Κάστρο, οι πρόσφυγες δεν ορίζονται μόνο από τον εκτοπισμό τους· είναι άνθρωποι με ταλέντα, δεξιότητες και φιλοδοξίες που, όταν τους δοθεί η ευκαιρία, εμπλουτίζουν και ενισχύουν τις κοινωνίες που τους υποδέχονται.

Η τελευταία λέξη δεν ειπώθηκε ακόμα

Η Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων μάς καλεί να κοιτάξουμε πίσω από τα συρματοπλέγματα, τις γεωπολιτικές σκοπιμότητες και τις κλειστές συνοριακές περιφράξεις —σαν κι εκείνες της Ειδομένης που ο Μπεχράκης φωτογράφιζε στις αρχές του 2016, με απελπισμένους γονείς να σηκώνουν τα παιδιά τους ψηλά.

Μας καλεί να θυμηθούμε ότι η προσφυγιά δεν είναι επιλογή, είναι βίαιος αποχωρισμός. Και ίσως κανένας δεν το διατύπωσε αυτό πιο ανάγλυφα και περήφανα από τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, στο ποίημά του «Για τον όρο Μετανάστες», που παραμένει ο απόλυτος, διαχρονικός επίλογος για κάθε άνθρωπο που αναγκάστηκε να δρασκελίσει τα σύνορα.

Αυτό:

Λαθεμένο μού φαινόταν πάντα τ’ όνομα που μας δίναν:

«Μετανάστες».

Θα πει, κείνοι που αφήσαν την πατρίδα τους. Εμείς, ωστόσο,

δε φύγαμε γιατί το θέλαμε,

λεύτερα να διαλέξουμε μιαν άλλη γη. Ούτε

και σε μιαν άλλη χώρα μπήκαμε

να μείνουμε για πάντα εκεί, αν γινόταν.

Εμείς φύγαμε στα κρυφά. Μας κυνηγήσαν, μας προγράψανε.

Κι η χώρα που μας δέχτηκε, σπίτι δε θα ‘ναι, μα εξορία.

Έτσι, απομένουμε δω πέρα, ασύχαστοι, όσο μπορούμε πιο κοντά

στα σύνορα,

προσμένοντας του γυρισμού τη μέρα, καραδοκώντας το παραμικρό

σημάδι αλλαγής στην άλλην όχθη, πνίγοντας μ’ ερωτήσεις

κάθε νεοφερμένο, χωρίς τίποτα να ξεχνάμε, τίποτα

ν’ απαρνιόμαστε,

χωρίς να συχωράμε τίποτ’ απ’ όσα έγιναν, τίποτα δε συχωράμε.

Α, δε μας ξεγελάει τούτη η τριγύρω σιωπή! Ακούμε ίσαμ’ εδώ

τα ουρλιαχτά που αντιλαλούν απ’ τα στρατόπεδά τους. Εμείς

οι ίδιοι

μοιάζουμε των εγκλημάτων τους απόηχος, που κατάφερε

τα σύνορα να δρασκελίσει. Ο καθένας μας,

περπατώντας μες στο πλήθος με παπούτσια ξεσκισμένα,

μαρτυράει την ντροπή που τη χώρα μας μολεύει.

Όμως κανένας μας

δε θα μείνει εδώ. Η τελευταία λέξη

δεν ειπώθηκε ακόμα.

Μπ. Μπρεχτ, Ποιήματα,
μτφρ. Μάριος Πλωρίτης, Θεμέλιο