Η πρώτη συμμετοχή της Σομαλίας στην Μπιενάλε προκαλεί αντιδράσεις: Καταγγελίες για αποκλεισμό καλλιτεχνών

Στη Σομαλία, η πρώτη συμμετοχή της χώρας στην Μπιενάλε της Βενετίας δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ιστορική στιγμή. Για ένα μέρος της τοπικής καλλιτεχνικής σκηνής, έχει εξελιχθεί σε σύγκρουση γύρω από το ποιος έχει το δικαίωμα να εκπροσωπεί έναν πολιτισμό και ποια φωνή μένει τελικά έξω από το κάδρο.

Το εθνικό περίπτερο της Σομαλίας κάνει φέτος το ντεμπούτο του στην 61η Μπιενάλε της Βενετίας, όμως ένας συνασπισμός πολιτιστικών οργανώσεων που δραστηριοποιούνται στη χώρα καταγγέλλει ότι οι καλλιτέχνες με έδρα τη Σομαλία δεν συμμετείχαν ουσιαστικά στη διαδικασία επιλογής και διαμόρφωσης της έκθεσης, σύμφωνα με το Hyperallergic.

Η απουσία των καλλιτεχνών από τη Σομαλία

Τον περασμένο μήνα, το Somalia Arts Foundation, που αυτοχαρακτηρίζεται ως ο πρώτος θεσμός σύγχρονης τέχνης στη χώρα, εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία κατήγγειλε ότι από τη σύνθεση του περιπτέρου απουσιάζουν καλλιτέχνες που ζουν και εργάζονται στη Σομαλία.

Σύμφωνα με το ίδρυμα, η διαδικασία θα έπρεπε να αφορά ευρύτερα τη χώρα και όχι μόνο καλλιτέχνες της διασποράς. Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκεται το γεγονός ότι στο προωθητικό υλικό του περιπτέρου, με τίτλο SADDEXLEEY, αναφέρονται τρεις Σομαλές καλλιτέχνιδες που ζουν εκτός χώρας: η Σομαλο-Σουηδή ζωγράφος Αγιάν Φαρφάχ, η Σομαλο-Δανή ποιήτρια και κινηματογραφίστρια Άσμα Τζάμα και η Σομαλο-Βρετανή ποιήτρια Ουαρσάν Σάιρ.

Η έκθεση, που αντλεί τον τίτλο της από μια τριαδική μορφή σομαλικής ποίησης, ασχολείται με την προφορική παράδοση, τον εκτοπισμό και τη μνήμη.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη La Biennale di Venezia (@labiennale)

Η ένσταση για τον Ιταλό συν-επιμελητή

Η κριτική δεν περιορίστηκε μόνο στη σύνθεση των καλλιτεχνών. Η σομαλική queer συλλογικότητα Warbixinta Cidda κατήγγειλε και τον διορισμό του Ιταλού γραφίστα Φάμπιο Σκριβάντι ως συν-επιμελητή του περιπτέρου, υπενθυμίζοντας την αποικιοκρατική ιστορία της Ιταλίας στη Σομαλία από τον 19ο αιώνα.

Η ιδρύτρια και εκτελεστική διευθύντρια του Somalia Arts Foundation, Σαγκάλ Άλι, δήλωσε στο Hyperallergic ότι αυτή η επιμελητική επιλογή δεν μπορεί να αποσυνδεθεί εύκολα από το ιστορικό παρελθόν των δύο χωρών. Όπως είπε, για πολλούς Σομαλούς τα ζητήματα εκπροσώπησης, πατρότητας και δικαιώματος λόγου πάνω στον σομαλικό πολιτισμό «δεν είναι ουδέτερα», αλλά κουβαλούν ιστορικό βάρος.

Ποιοι βρίσκονται πίσω από το περίπτερο

Ο Φάμπιο Σκριβάντι, project manager στη συμβουλευτική εταιρεία Venice Art Factory, συνεπιμελήθηκε το περίπτερο μαζί με τον Μοχάμεντ Μίρε, παραγωγό εκθέσεων στο Fotografiska της Στοκχόλμης.

Επίτροπος του περιπτέρου είναι ο Αμπντιραχμάν Γιουσούφ Μοχαμούντ, πολιτιστικός σύμβουλος στο γραφείο του πρωθυπουργού της Σομαλίας.

Στην ανακοίνωση διαμαρτυρίας του Somalia Arts Foundation συντάχθηκαν και άλλες ομάδες από τη Σομαλία, όπως το Arlo Art Space, η ομάδα διατήρησης πολιτιστικής κληρονομιάς Biciid, το περιοδικό Shineemo Banaadir, καθώς και ορισμένοι τοπικοί καλλιτέχνες.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη La Biennale di Venezia (@labiennale)

Η απάντηση των διοργανωτών

Από την πλευρά τους, οι διοργανωτές του περιπτέρου υποστηρίζουν ότι η έκθεση «περιλαμβάνει και συνεργάζεται με καλλιτέχνες που έχουν έδρα τη Σομαλία», αναφέροντας μεταξύ άλλων τον ζωγράφο 4C, κατά κόσμον Αμπντινασίρ Αμπντικαντίρ, ο οποίος ζει στο Μογκαντίσου.

Εκπρόσωπός τους ανέφερε επίσης ότι κατά τη διάρκεια της Μπιενάλε θα πραγματοποιηθούν παράλληλες εκδηλώσεις με επίκεντρο καλλιτέχνες από τη Σομαλία, τόσο στη Βενετία όσο και στη χώρα. Ωστόσο, δεν δόθηκαν περισσότερες λεπτομέρειες για το πρόγραμμα.

Καταγγελίες για πιέσεις και εκφοβισμό

Η αντιπαράθεση κλιμακώθηκε όταν το Somalia Arts Foundation κατηγόρησε τους διοργανωτές ότι χρησιμοποίησαν «εκφοβισμό, καταναγκαστική πίεση και τακτικές τρομοκράτησης» εναντίον των οργανώσεων που είχαν ασκήσει δημόσια κριτική στο περίπτερο.

Η Λαντάν Οσμάν αρνήθηκε να επισκεφθεί το περίπτερο

Στο κλίμα αυτό, η Σομαλο-Αμερικανίδα ποιήτρια και κινηματογραφίστρια Λαντάν Οσμάν ανακοίνωσε ότι αποφάσισε να μην επισκεφθεί το περίπτερο. Σε επιστολή της προς τον συν-επιμελητή Μοχάμεντ Μίρε, την οποία ανήρτησε στο Instagram, εξήγησε τη στάση της.

Η ίδια δήλωσε στο Hyperallergic ότι επηρεάστηκε, μεταξύ άλλων, από καταγγελίες σύμφωνα με τις οποίες οι επίτροποι της έκθεσης παρέκαμψαν μια ήδη εγκεκριμένη κυβερνητική διαδικασία επιλογής καλλιτεχνών, παρακάμπτοντας την αξιολόγηση τοπικών δημιουργών.

Οι διοργανωτές του περιπτέρου και το υπουργείο Πληροφόρησης, Πολιτισμού και Τουρισμού της Σομαλίας δεν απάντησαν στα αιτήματα για σχόλιο.

Η Οσμάν χαρακτήρισε το εθνικό περίπτερο της Σομαλίας «αντι-ιθαγενικό» και πρόσθεσε ότι το ίδιο ισχύει, κατά την άποψή της, και για τη Μπιενάλε της Βενετίας συνολικά, λόγω της «κραυγαλέας διαγραφής της Παλαιστίνης». Όπως σημείωσε, ελπίζει η κριτική της να ανοίξει έναν παραγωγικό διάλογο.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη La Biennale di Venezia (@labiennale)

Μια Μπιενάλε μέσα σε διαμαρτυρίες

Η υπόθεση του σομαλικού περιπτέρου έρχεται σε μια χρονιά έντονων πολιτικών και πολιτιστικών αντιδράσεων στην Μπιενάλε της Βενετίας.

Η διοργάνωση έχει ήδη βρεθεί στο επίκεντρο διαμαρτυριών, μεταξύ των οποίων και η πρώτη απεργία εργαζομένων στον πολιτισμό κατά της συμμετοχής του Ισραήλ, εν μέσω της συνεχιζόμενης γενοκτονίας στη Γάζα.

Την ίδια στιγμή, νέο κείμενο που κυκλοφόρησε μεταξύ σομαλικών πολιτιστικών ομάδων ζητούσε μποϊκοτάζ του περιπτέρου, εφόσον δεν ικανοποιηθούν συγκεκριμένα αιτήματα. Ανάμεσά τους ήταν η απομάκρυνση του Φάμπιο Σκριβάντι από τη θέση του συν-επιμελητή και μια δημόσια απάντηση από τους συμμετέχοντες καλλιτέχνες.

Δεν είναι σαφές ποιος συνέταξε την επιστολή, ωστόσο η Warbixinta Cidda επιβεβαίωσε ότι την υπέγραψε.

«Το ζήτημα είναι η εξουσία και η διαδικασία»

Μέχρι στιγμής, οι καλλιτέχνες και οι επιμελητές του περιπτέρου δεν έχουν απαντήσει δημόσια στην κριτική.

Η Σαγκάλ Άλι ξεκαθάρισε πάντως ότι το Somalia Arts Foundation αναγνωρίζει τη σημασία των Σομαλών καλλιτεχνών της διασποράς και δεν επιδιώκει να τους αποξενώσει.

Όπως είπε, η σύγχρονη τέχνη είναι από τη φύση της διακρατική. Το πρόβλημα, σύμφωνα με την ίδια, δεν είναι η διασπορά, αλλά η εξουσία, η διαδικασία και το ποιες φωνές τοποθετούνται στο κέντρο όταν διαμορφώνεται μια «εθνική εκπροσώπηση».

«Προς το παρόν», κατέληξε, «το περίπτερο μοιάζει αποκομμένο από τις πραγματικότητες και το ευρύτερο οικοσύστημα της σομαλικής πολιτιστικής ζωής».