Άνα Μεντιέτα: Η γυναίκα που χάραξε το σώμα της στη «Μητέρα Γη»

Η Φρίντα Κάλο και η Τρέισι Έμιν συγκαταλέγονται στις γυναίκες δημιουργούς που χρησιμοποίησαν το ίδιο τους το σώμα και τις προσωπικές τους εμπειρίες ως βασικό μέσο καλλιτεχνικής έκφρασης. Σύμφωνα με τον ιστορικό τέχνης Σάιμον Σάμα, σε άρθρο του στους Financial Times, στην ίδια κατηγορία ανήκει και η Κουβανοαμερικανίδα Άνα Μεντιέτα, η οποία, αντί να παρουσιάζει απλώς τον εαυτό της, επιχείρησε να τον ενώσει με τη φύση, την ιστορία και τη μνήμη.

Η μεγάλη αναδρομική έκθεση της Tate Modern φωτίζει την πορεία μιας καλλιτέχνιδας που επηρέασε βαθιά τη σύγχρονη τέχνη, μετατρέποντας το σώμα της σε εργαλείο εξερεύνησης θεμάτων όπως η γονιμότητα, η εξορία, η ταυτότητα και η σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.

«Γίνομαι προέκταση της φύσης και η φύση γίνεται προέκταση του σώματός μου.»

Τα πρώτα πειράματα και η αναζήτηση μιας προσωπικής γλώσσας

Στα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής της πορείας η Μεντιέτα πειραματίστηκε με έντονες μορφές αυτοπαρουσίασης. Παραμόρφωνε τα χαρακτηριστικά του προσώπου της, σκλήραινε τα μαλλιά της με σαμπουάν ώστε να δημιουργούν αφύσικους όγκους γύρω από το κεφάλι της ή πίεζε το πρόσωπό της πάνω σε γυάλινες επιφάνειες.

Κατά τον Σάμα, επρόκειτο για έργα που μαρτυρούσαν περισσότερο την προσπάθεια μιας νεαρής δημιουργού να βρει τη φωνή της παρά την ώριμη καλλιτεχνική ταυτότητα που θα ανέπτυσσε αργότερα.

Η στιγμή που το σώμα «χάθηκε» μέσα στη φύση

Η ουσιαστική καμπή ήρθε όταν η Μεντιέτα εγκατέλειψε την άμεση αυτοπροβολή και άρχισε να ενσωματώνει το σώμα της στο φυσικό τοπίο.

Το περίγραμμα του σώματός της εμφανιζόταν χαραγμένο στην άμμο, στη λάσπη, στη γη ή σχηματισμένο με φωτιά, δημιουργώντας εικόνες που παρέπεμπαν στις αρχέγονες μορφές της Μητέρας Γης και στα προϊστορικά ειδώλια γονιμότητας που έχουν βρεθεί σε πολλές περιοχές της Εγγύς Ανατολής.

Το ενδιαφέρον της για τη σύνδεση του ανθρώπου με τη φύση ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο το 1983, όταν ως υπότροφος της Αμερικανικής Ακαδημίας στη Ρώμη επισκέφθηκε νεολιθικούς αρχαιολογικούς χώρους στη Μάλτα και την Ιρλανδία. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Σάμα, η συγκεκριμένη αναζήτηση αποτελούσε ήδη κεντρικό άξονα της δουλειάς της.

«Η τέχνη μου είναι ο τρόπος με τον οποίο αποκαθιστώ τους δεσμούς που με ενώνουν με το σύμπαν.»

Οι τελετουργίες, τα παλαιολιθικά ίχνη και η γυναικεία μνήμη

Το 1977 δημιούργησε το έργο «Rites and Ritual of Initiation», κατασκευάζοντας ένα μεταλλικό αποτύπωμα του ίδιου της του χεριού. Με αυτό άφησε καμένα σημάδια πάνω σε χοντρό χειροποίητο χαρτί, το οποίο διακόσμησε με χόρτα και άχυρα.

Το έργο αποτελούσε αναφορά στα αποτυπώματα χεριών που έχουν βρεθεί σε παλαιολιθικά σπήλαια της Κανταβρίας. Πολλά από αυτά, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, έχουν διαστάσεις που υποδηλώνουν ότι δημιουργήθηκαν από γυναίκες.

Η εξορία που σημάδεψε τη ζωή και την τέχνη της

Η προσωπική ιστορία της Μεντιέτα επηρέασε καθοριστικά το έργο της.

Μετά την Κουβανική Επανάσταση, ο πατέρας της φυλακίστηκε από το καθεστώς του Φιντέλ Κάστρο. Η ίδια και η μεγαλύτερη αδελφή της είχαν ήδη εγκαταλείψει την Κούβα μέσω της επιχείρησης Operation Peter Pan, που οργάνωσε το Catholic Welfare Bureau για τη μεταφορά χιλιάδων παιδιών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

«Με κατακλύζει το αίσθημα ότι έχω ξεριζωθεί από τη μήτρα.»

Αντί όμως να εγκατασταθούν στη μεγάλη κουβανική κοινότητα του Μαϊάμι, οι δύο αδελφές βρέθηκαν σε ανάδοχη οικογένεια στο Ντιμπιούκ της Αϊόβα.

Η εμπειρία αυτή, σύμφωνα με τον Σάμα, γέννησε μέσα της ένα έντονο αίσθημα ξεριζωμού. Η ίδια αναζητούσε διαρκώς μια σύνδεση με το φυσικό περιβάλλον της πατρίδας της, την ώρα που ζούσε ανάμεσα στις αχανείς πεδιάδες με τα καλαμπόκια της αμερικανικής ενδοχώρας.

Από τους μύθους των Ταΐνο στις περίφημες «Siluetas»

Οι πρώτες προσπάθειες να επανασυνδεθεί με τις ρίζες της περιλάμβαναν αυτοπροσωπογραφίες εμπνευσμένες από τους μύθους των Ταΐνο, των αυτόχθονων λαών της Καραϊβικής.

Η πραγματική αλλαγή, όμως, ήρθε όταν ταξίδεψε με τη Σχολή Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου της Αϊόβα στην Οαχάκα του Μεξικού.

Η επίσκεψη σε αρχαίους τάφους των Ζαποτέκων τής αποκάλυψε έναν διαφορετικό τρόπο να χρησιμοποιήσει το σώμα της ως μέσο έκφρασης.

Σε μία από τις πιο γνωστές φωτογραφίες της, η Μεντιέτα είναι ξαπλωμένη γυμνή πάνω σε έναν τάφο, σχεδόν ολόκληρη καλυμμένη από λουλούδια.

«Ήμουν καλυμμένη από τον χρόνο και την ιστορία», είχε γράψει η ίδια.

Από αυτή τη δημιουργική περίοδο γεννήθηκαν οι περίφημες Siluetas, η σειρά έργων που καθόρισε την καριέρα της.

Εφήμερα έργα που επέζησαν χάρη στη φωτογραφία

Οι παρεμβάσεις της ήταν μικρές αλλά ιδιαίτερα ισχυρές συμβολικά.

Άλλοτε δημιουργούσε μια γυναικεία μορφή με κίτρινα αγριολούλουδα πάνω στο γρασίδι, άλλοτε χάραζε το περίγραμμα ενός σώματος στις όχθες ποταμών ή το σχημάτιζε μέσα στη λάσπη.

Τα περισσότερα έργα εξαφανίζονταν μέσα σε λίγες ώρες ή ημέρες από τη βροχή, τον άνεμο και το νερό.

Η φωτογραφία αποτέλεσε το μοναδικό μέσο διατήρησής τους, ενώ μεγάλο μέρος του υλικού τυπώθηκε μόνο μετά τον θάνατό της.

Η διαφορετική προσέγγιση στη Land Art

Σε μεταγενέστερα έργα, η Μεντιέτα περιόριζε ακόμη περισσότερο την ανθρώπινη παρέμβαση.

Αρκούσε να επιλέξει το σωστό κάδρο ώστε οι φυσικές ρωγμές και οι σχηματισμοί των βράχων να θυμίζουν γυναικείες μορφές.

Κατά τον Σάμα, η καλλιτέχνιδα κατάφερε να αναδείξει τις βαθιές αντιστοιχίες ανάμεσα στη φύση και το γυναικείο σώμα, από τους σεληνιακούς κύκλους και τις παλίρροιες έως την εμμηνόρροια και τη γονιμότητα.

Έτσι διαφοροποιήθηκε από τους περισσότερους εκπροσώπους της Land Art της δεκαετίας του 1960 και του 1970, όπως ο Ρόμπερτ Σμιθσον και ο Μάικλ Χάιζερ, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν μπουλντόζες και βαριά μηχανήματα για να μεταμορφώσουν το τοπίο.

Η Μεντιέτα, αντίθετα, εργαζόταν με πέτρα, άμμο, νερό, αίμα, φτερά και χώμα, αφήνοντας τη φύση να αποτελεί τον πραγματικό πρωταγωνιστή.

Η επιστροφή στην Κούβα και τα βραχογλυπτά

Το 1980 μπόρεσε για πρώτη φορά να επιστρέψει στην Κούβα, μετά την άρση των ταξιδιωτικών περιορισμών.

Έναν χρόνο αργότερα δημιούργησε τα esculturas rupestres, γυναικείες μορφές λαξευμένες σε βράχους, οι οποίες μοιάζουν να αναδύονται οργανικά από το ίδιο το πέτρωμα.

Άλλοτε θυμίζουν γυναίκες σε στάση τοκετού και άλλοτε μορφές που παραπέμπουν ταυτόχρονα στη γέννηση και στην ταφή.

Ανάμεσα στα έργα που ξεχωρίζει ο Σάμα είναι και μια απλή καμπύλη από λάσπη, μέσα από την οποία περνά το νερό της παλίρροιας, δημιουργώντας μια ποιητική αναφορά στη γέννηση της ζωής.

Ο πρόωρος θάνατος και η σκιά που παραμένει

Στις 8 Σεπτεμβρίου 1985 η Άνα Μεντιέτα έπεσε από τον 34ο όροφο της πολυκατοικίας όπου ζούσε στη Νέα Υόρκη μαζί με τον σύζυγό της, τον μινιμαλιστή γλύπτη Καρλ Αντρέ.

Λίγο πριν από την πτώση, ο θυρωρός είχε ακούσει φωνές και κραυγές, ενώ ο Αντρέ έφερε γρατζουνιές στο πρόσωπό του.

Ο ίδιος υποστήριξε ότι η σύζυγός του αυτοκτόνησε ή έπεσε κατά λάθος από το παράθυρο. Το 1988 δικάστηκε για τη δολοφονία της, αλλά αθωώθηκε.

Voir cette publication sur Instagram

Une publication partagée par maria figueras (@soymariafigueras)

Η επιλογή της Tate Modern

Ο Σάιμον Σάμα επισημαίνει ότι ούτε οι λεζάντες ούτε ο κατάλογος της έκθεσης αναφέρονται στις συνθήκες του θανάτου της Μεντιέτα.

Αναγνωρίζει ότι αυτή η επιλογή επιτρέπει στο κοινό να προσεγγίσει το έργο της χωρίς η τραγωδία να επισκιάζει την καλλιτεχνική του αξία.

«Η φύση δεν είναι ένα τοπίο· είναι η ίδια η συνθήκη της ύπαρξής μου.»

Παράλληλα, όμως, υποστηρίζει πως είναι αδύνατο να αποκοπεί πλήρως η ζωή από το έργο μιας δημιουργού που πέθανε τη στιγμή που η καλλιτεχνική της πορεία βρισκόταν σε πλήρη άνθηση. Όπως καταλήγει, η τέχνη της Μεντιέτα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη δύναμη σήμερα, καθώς υπενθυμίζει τη βαθιά σύνδεση του ανθρώπου με τη φύση σε μια εποχή που, όπως σημειώνει, η «Μητέρα Γη» συνεχίζει να δέχεται καθημερινά νέες πληγές.

*Σύνολο Εικόνων: anamendietaartist.com