Η απουσία του Ιράν από τη Μπιενάλε και η γεωπολιτική της τέχνης

Λίγες ημέρες πριν ανοίξει η αυλαία της Μπιενάλε της Βενετίας του 2026, η απουσία του Ιράν ήρθε να προστεθεί στις μεγάλες πολιτικές εντάσεις που ήδη βαραίνουν τη φετινή διοργάνωση. Οι διοργανωτές ανακοίνωσαν στις 4 Μαΐου, με μια λιτή ανάρτηση στην ιστοσελίδα της Μπιενάλε, ότι η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν δεν θα συμμετάσχει στην 61η Διεθνή Έκθεση Τέχνης.

Καμία αιτιολόγηση δεν δόθηκε. Και, σύμφωνα με την δρ. Καταγιούν Σαχαντέχ σε άρθρο της στο The Conversation, ακριβώς αυτή η σιωπή μοιάζει να λέει περισσότερα από μια επίσημη εξήγηση.

Η αποχώρηση του Ιράν δεν φαίνεται να είναι μια ξαφνική, αποκομμένη απόφαση. Αντίθετα, δείχνει να αποτελεί το αποτέλεσμα πολλών πιέσεων που συναντιούνται: γεωπολιτικών, οικονομικών, θεσμικών και πρακτικών. Πιέσεων που δεν αφορούν μόνο τη θέση του Ιράν στη διεθνή σκηνή, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί σήμερα ο παγκόσμιος κόσμος της τέχνης.

Όταν η κρίση μπλοκάρει ακόμη και την τέχνη

Στο πιο άμεσο επίπεδο, η μη συμμετοχή του Ιράν συνδέεται με τις ίδιες τις συνθήκες κρίσης. Με περιορισμένη πρόσβαση στο διαδίκτυο, αναστολή διεθνών πτήσεων και σοβαρά προβλήματα στα δίκτυα επικοινωνίας, ακόμη και τα βασικά για μια συμμετοχή σε μια διεθνή έκθεση γίνονται εξαιρετικά δύσκολα.

Ο συντονισμός με τους διοργανωτές, η μεταφορά των έργων, η εγκατάστασή τους στον χώρο της έκθεσης και η παρουσία ανθρώπων στη Βενετία πιθανότατα έγιναν σχεδόν αδύνατα. Η τέχνη, όσο συμβολική κι αν είναι, χρειάζεται υποδομές: μετακινήσεις, επικοινωνία, χρήματα, τεχνικές ομάδες, δίκτυα συνεργασίας. Όλα αυτά μπορούν να διαλυθούν γρήγορα σε περιόδους σύγκρουσης, κυρώσεων και απομόνωσης.

Σε αυτό προστίθεται και η οικονομική πίεση στο Ιράν. Η μεγάλη υποτίμηση του ιρανικού ριάλ έχει κάνει ακόμη πιο δύσκολη τη χρηματοδότηση διεθνών πολιτιστικών παρουσιών. Η συμμετοχή σε μια διοργάνωση όπως η Μπιενάλε δεν είναι απλώς ζήτημα καλλιτεχνικής επιλογής. Είναι και ζήτημα κόστους, logistics και θεσμικής δυνατότητας, σημειώνει η δρ. Σαχαντέχ.

Η χρονική στιγμή δεν είναι τυχαία

Η απόφαση ήρθε σε μια περίοδο ανανεωμένων στρατιωτικών εντάσεων και κλιμακούμενης πολιτικής ρητορικής γύρω από τη θέση του Ιράν στη διεθνή τάξη. Όταν ο πολιτικός λόγος φτάνει να αγγίζει σενάρια υπαρξιακής απειλής ή μεγάλης καταστροφής, η πολιτιστική παρουσία ενός κράτους αποκτά ακόμη μεγαλύτερο βάρος.

Σε τέτοιες στιγμές, το να εμφανιστεί μια χώρα σε μια διεθνή καλλιτεχνική σκηνή δεν είναι ποτέ απλή υπόθεση. Η παρουσία της διαβάζεται πολιτικά. Η απουσία της επίσης.

Ακόμη πιο ενδεικτικό είναι ότι, λίγες ημέρες πριν από τα εγκαίνια, δεν είχε ανακοινωθεί ούτε καλλιτέχνης, ούτε ποιος θα είναι επιμελητής, ούτε εκθεσιακή ιδέα για το ιρανικό περίπτερο. Αυτό δείχνει ότι η κρίση δεν περιοριζόταν στην τελική αποχώρηση, αλλά είχε προηγηθεί μια βαθύτερη αδυναμία συγκρότησης επίσημης παρουσίας.

Το ιρανικό περίπτερο και το κράτος

Η παρουσία του Ιράν στη Μπιενάλε της Βενετίας οργανωνόταν ιστορικά μέσα από κρατικούς θεσμούς. Μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1978-79, η εποπτεία περνούσε από το υπουργείο Πολιτισμού και Ισλαμικής Καθοδήγησης.

Όπως συμβαίνει με πολλά εθνικά περίπτερα, η τέχνη λειτουργεί εδώ ως μορφή πολιτιστικής διπλωματίας. Κάθε χώρα καλείται να παρουσιάσει μια εικόνα του εαυτού της στη διεθνή σκηνή. Στην περίπτωση του Ιράν, όμως, αυτό το μοντέλο έχει συχνά δημιουργήσει απόσταση ανάμεσα στην επίσημη κρατική εκπροσώπηση και τη ζωντανή, σύγχρονη καλλιτεχνική παραγωγή.

Το ιρανικό καλλιτεχνικό τοπίο δεν είναι ενιαίο. Υπάρχουν κρατικές δομές, ανεξάρτητοι δημιουργοί, καλλιτέχνες που δουλεύουν μέσα σε περιορισμούς, άλλοι που κινούνται στη διασπορά, έργα που κυκλοφορούν εκτός επίσημων καναλιών και πρακτικές που συχνά συγκρούονται με τα όρια της λογοκρισίας.

Αυτή η πολυπλοκότητα δύσκολα χωρά σε ένα κρατικά ελεγχόμενο εθνικό περίπτερο.

Η Μπιενάλε ως σκηνή γεωπολιτικής

Η Μπιενάλε της Βενετίας συχνά περιγράφεται ως οι «Ολυμπιακοί Αγώνες του κόσμου της τέχνης». Παρά το κύρος της, όμως, δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά ουδέτερη. Το μοντέλο των εθνικών περιπτέρων σημαίνει ότι κάθε χώρα εμφανίζεται με μια επίσημη πολιτιστική ταυτότητα, σε έναν χώρο όπου η τέχνη, η διπλωματία και η πολιτική ισχύς συναντιούνται.

Οι Μπιενάλε δεν λειτουργούν έξω από την πολιτική. Είναι βαθιά ενταγμένες σε θεσμικά και γεωπολιτικά πλαίσια. Συχνά αποτελούν πεδία ήπιας ισχύος, όπου τα κράτη επιχειρούν να προβάλουν εικόνα, επιρροή και κύρος μέσα από την καλλιτεχνική παραγωγή.

Γι’ αυτό και η συμμετοχή στη Μπιενάλε δεν είναι ποτέ απλώς καλλιτεχνική πράξη. Είναι είσοδος σε μια διεθνή σκηνή όπου συγκρούονται αφηγήσεις νομιμοποίησης, ισχύος και πολιτιστικής ταυτότητας.

View this post on Instagram

A post shared by Istituto.culturale.iran (@istitutoculturaleiran)

Μια διοργάνωση ήδη φορτισμένη

Η αποχώρηση του Ιράν πρέπει να ιδωθεί και μέσα στο ευρύτερο κλίμα της φετινής Μπιενάλε. Η διοργάνωση του 2026 έχει ήδη σημαδευτεί από έντονες αντιπαραθέσεις: τη συμμετοχή της Ρωσίας, τη θέση του Ισραήλ, εκκλήσεις για μποϊκοτάζ και την παραίτηση ολόκληρης της διεθνούς κριτικής επιτροπής λίγες ημέρες πριν από τα εγκαίνια.

Όλα αυτά υπονομεύουν την ιδέα ότι η Μπιενάλε μπορεί να λειτουργεί ως ουδέτερος χώρος τέχνης. Αντίθετα, φανερώνουν ότι η διοργάνωση είναι πλέον ένα πεδίο όπου οι διεθνείς εντάσεις δεν μένουν απλώς στο παρασκήνιο, αλλά εκτίθενται ανοιχτά.

Η τέχνη γίνεται μέρος της σύγκρουσης γύρω από το ποιος έχει δικαίωμα να εκπροσωπείται, ποιος θεωρείται νομιμοποιημένος να μιλά και με ποιους όρους εμφανίζεται μια χώρα στον παγκόσμιο πολιτιστικό χάρτη.

Το πρόβλημα της «εθνικής ταυτότητας»

Για την Ισλαμική Δημοκρατία, το μοντέλο του εθνικού περιπτέρου δημιουργεί μια ιδιαίτερη δυσκολία. Η Μπιενάλε ζητά από κάθε χώρα να παρουσιάσει μια σχετικά συνεκτική πολιτιστική εικόνα. Το Ιράν, όμως, έχει ένα καλλιτεχνικό πεδίο γεμάτο αντιφάσεις.

Από τη μία πλευρά υπάρχει η κρατική εκπροσώπηση, με τους θεσμικούς και ιδεολογικούς περιορισμούς της. Από την άλλη, υπάρχει μια ανεξάρτητη και διασπορική ιρανική καλλιτεχνική σκηνή που εδώ και δεκαετίες κινείται πέρα από τα επίσημα πλαίσια. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο υπάρχουν λογοκρισία, πειραματισμός, περιορισμοί, διεθνή δίκτυα, τοπική παραγωγή και καλλιτέχνες που προσπαθούν να παραμείνουν ορατοί παρά τις δυσκολίες.

Η ιδέα ότι όλα αυτά μπορούν να συμπυκνωθούν σε ένα κρατικά διαχειριζόμενο περίπτερο είναι από μόνη της προβληματική. Το εθνικό περίπτερο ζητά μια καθαρή αφήγηση. Η πραγματικότητα της ιρανικής τέχνης είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η ιρανική τέχνη δεν εξαφανίζεται

Η απουσία του ιρανικού περιπτέρου δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται η ιρανική τέχνη από τη διεθνή σκηνή. Πολλοί Ιρανοί καλλιτέχνες, ιδιαίτερα όσοι εργάζονται μέσα από ανεξάρτητα ή διασπορικά δίκτυα, κυκλοφορούν εδώ και χρόνια εκτός των πλαισίων της κρατικής εκπροσώπησης.

Το έργο τους εμφανίζεται σε εναλλακτικούς καλλιτεχνικούς χώρους, διεθνείς εκθέσεις, ιδρύματα, γκαλερί και δίκτυα που δεν εξαρτώνται απαραίτητα από το επίσημο κράτος. Αυτό που αποκαλύπτει η απουσία του Ιράν από τη Βενετία δεν είναι η απουσία ιρανικής καλλιτεχνικής παραγωγής, αλλά οι εύθραυστες συνθήκες μέσα στις οποίες αυτή η παραγωγή κυκλοφορεί.

Για τους Ιρανούς καλλιτέχνες, η διεθνής ορατότητα γίνεται όλο και πιο κατακερματισμένη. Εξαρτάται από τη διασπορά, περιορίζεται από τα σύνορα, δυσκολεύεται από τις οικονομικές συνθήκες και επηρεάζεται από τις πολιτικές εξελίξεις.

Τα όρια του εθνικού περιπτέρου

Η απουσία του Ιράν αναδεικνύει και ένα μεγαλύτερο πρόβλημα: τα όρια του ίδιου του μοντέλου των εθνικών περιπτέρων. Η σύγχρονη τέχνη λειτουργεί όλο και περισσότερο μέσα από διακρατικά δίκτυα, μετακινήσεις, συνεργασίες και ταυτότητες που δεν χωρούν εύκολα στα σύνορα ενός έθνους-κράτους.

Το σύστημα των περιπτέρων, όμως, συνεχίζει να ζητά από τις χώρες να παρουσιάζουν μια συνοπτική, συχνά απλουστευμένη εικόνα του εαυτού τους. Αυτό μπορεί να μειώνει σύνθετες καλλιτεχνικές πρακτικές σε μια ενιαία εθνική ταυτότητα, την ώρα που η πραγματικότητα είναι πολύ πιο ρευστή.

Στη φετινή Βενετία, το απόν ιρανικό περίπτερο γίνεται έτσι κάτι περισσότερο από ένα οργανωτικό κενό. Αντανακλά έναν κόσμο τέχνης που διαμορφώνεται όχι μόνο από την καλλιτεχνική παραγωγή, αλλά και από πολέμους, κυρώσεις, οικονομικές πιέσεις, θεσμικές συγκρούσεις και γεωπολιτική αστάθεια.

Η ιρανική τέχνη δεν απουσιάζει από τον κόσμο. Αυτό που γίνεται όλο και πιο δύσκολο είναι να παραμείνει ορατή, να κυκλοφορήσει και να ακουστεί μέσα σε ένα διεθνές περιβάλλον που γίνεται ολοένα πιο εύθραυστο.

*Κεντρική Φωτογραφία: Η πρόσφατα αποκατεστημένη τοιχογραφία που αποδίδεται στον street artist Banksy, η οποία απεικονίζει ένα παιδί μετανάστη να φορά σωσίβιο και να κρατά ροζ καπνογόνο, και είχε εμφανιστεί αρχικά στο Παλάτσο Σαν Πανταλόν κατά τη διάρκεια της Μπιενάλε της Βενετίας το 2019, παρουσιάζεται στη Βενετία, Ιταλία, 7 Μαΐου 2026. REUTERS/Manuel Silvestri