Μήτσος Αλεξανδρόπουλος: Περί της αρνητικής πείρας του σοσιαλισμού

Συγγραφέας διηγημάτων, μυθιστορημάτων, βιογραφιών λογοτεχνών, μελετών (και μιας τρίτομης Ιστορίας της Ρώσικης Λογοτεχνίας), καθώς και μεταφραστής παλαιορωσικών κλασικών κειμένων, ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος έχει γνωρίσει και ζήσει τη Σοβιετική Ένωση όσοι λίγοι ξένοι. Είναι προφανές ότι από χρόνια τον έχει απασχολήσει το «φαινόμενο Στάλιν»· στον καιρό της «περεστρόικα» θέλησε να προβεί σε μια «προσέγγιση – ανάλυση» του φαινομένου, βασισμένη στις προσωπικές του επί τόπου εμπειρίες, σε αφηγήσεις προσώπων που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε «αυτόπτες μάρτυρες», σε ντοκουμέντα και απομνημονεύματα επωνύμων. Καθόλου βιογραφικό, το βιβλίο που προέκυψε είναι τελικά ένα «κολλάζ» από εικόνες, πτυχές, επόψεις και απόψεις, δοσμένες σε μικρά ξεχωριστά κεφάλαια, που ο αναγνώστης καλείται να συνθέσει για να βγάλει κάποια δικά του συμπεράσματα. Γιατί την οριστική κρίση θα τη διαμορφώσει κάποτε, όταν διαλυθεί επαρκώς η αχλύς (σ.σ. καταχνιά, θολούρα) της σταλινικής μυθολογίας. (Βέβαια, οι αναλύσεις του Μ. Α. γράφτηκαν το 1988 —κι ένας μικρός επίλογος καλοκαίρι του ’89—, πριν από την κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και τις γκορμπατσοφικές «μεταρρυθμίσεις»· αυτό δεν αίρει, ωστόσο, το ενδιαφέρον τους και την επικαιρότητά τους.)

«ΤΑ ΝΕΑ», 20.10.1990, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η προσέγγιση του «φαινομένου» δεν είναι καθόλου εύκολη. Πρώτα, έχει δημιουργηθεί μια μεγάλη σύγχυση: ο Χρουστσώφ, που κατήγγειλε τον Στάλιν πρώτος (επίσημα), «την μια μέρα τον χτυπούσε άτσαλα και την άλλη τον αναγνώριζε μεγάλο μαρξιστή»! Ύστερα, υπάρχουν και οι ατομικές, οι υποκειμενικές δυσκολίες. Γράφει ο Μ. Α.:

«Για μένα, και τώρα, όπως και τότε, όλη η ιστορία με τον Στάλιν εξακολουθεί να κρατά ανοιχτή αυτήν ακριβώς την πληγή — την προσωπική σχέση με το τρομερό εκείνο φαινόμενο. Προσωπική στο ανθρώπινο επίπεδο ή στο ιδεολογικό, αυτά τα όρια γίνονται κάποτε πολύ δυσδιάκριτα…»

Ο Ιωσήφ Στάλιν

Η κύρια θέση του Μ. Α. είναι ότι ο Στάλιν μπορεί να ήταν ό,τι ήταν (βάρβαρος, άξεστος, κακούργα ψυχή, Νέρων, Ηρώδης, Χίτλερ, σακάτης και ψυχανώμαλος κ.λπ.), αλλά «στο κάτω κάτω δεν ήταν παρά ένας συντελεστής μέσα σε μια ιστορία, που συμπύκνωσε όλη σχεδόν την αρνητική πείρα του σοσιαλισμού, το φοβερό κόστος παραγωγής του ιδιαίτερα εκεί, τότε και όπως το όνειρο και η ιδεολογία άρχισαν πλέον να γίνονται πράξη». Για να δούμε λοιπόν σωστά το «φαινόμενο» πρέπει να ξεκινήσουμε από δύο —γνωστά— δεδομένα:

α) Ουδέποτε η Ρωσία γνώρισε περίοδο δημοκρατικής ζωής· και

β) Η ευθύνη για την ανάδειξη του Στάλιν βαρύνει τους άλλους επιφανείς συνεργάτες του Λένιν, που, μετά τον θάνατό του, μπλέχτηκαν σε θανάσιμο αγώνα διαδοχής. Πιο αδίστακτος και πονηρός, ο Γεωργιανός «αναδείχτηκε επικρατέστερος όλων, συνδέοντας την παρουσία του στην ηγεσία με την ίδια την τύχη του κόμματος και της Επανάστασης».

Ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος, από κεφάλαιο σε κεφάλαιο, προσεγγίζει τον Στάλιν συστηματικά: σαν άνθρωπο, χαρακτήρα, …μη οικογενειάρχη («σκότωσε» πρώτα τον Γεωργιανό εαυτό του Ιωσήφ Βησαριούνοβιτς Τσουγκασβίλι, ύστερα τη γυναίκα του —κυριολεκτικά—, ύστερα τσάκισε τα παιδιά του, όσο κι αν έκανε πως αγαπούσε τη μοναχοκόρη του Σβετλάνα), σαν δολοφόνο όλων σχεδόν των συνεργατών του (γνώριζε τους 300 που τον είχαν καταψηφίσει στο 17ο Συνέδριο, αρχίζοντας από τον Κύρωφ, που είχε πάρει περισσότερες ψήφους απ’ αυτόν, άσχετο αν μετά έδωσε τ’ όνομά του σε πόλεις, δρόμους, θέατρα κ.λπ.)· σαν ψυχασθενή (παρανοϊκό τον είχε βγάλει το ’27 ο ψυχίατρος Βλαντιμίρ Μπέχτερεφ, που το ίδιο βράδυ της διάγνωσης… πέθανε). Ο Μ. Α. εξετάζει ακόμη τις σχέσεις του με λογοτέχνες – καλλιτέχνες, με τους «νοικοκύρηδες» αγρότες (ο ίδιος έλεγε πως σκότωσε 10 εκατομμύρια στα χρόνια 1929-30, σήμερα τα θύματα υπολογίζονται στο διπλάσιο), με τον Νικολάι Μπουχάριν «που, όπως ο Κύκλωπας τον Κανένα, θα τον έτρωγε τελευταίο απ’ όλους», με τον Λουνατσάρσκι, τον Βισίνσκι, εισαγγελέα στις μεγάλες δίκες των ετών του ’30, ο οποίος, εν γνώσει του Στάλιν, έστειλε στο απόσπασμα τον Λεονίντ Σερεμπριακόφ για να του πάρει την ωραία εξοχική του ντάτσα (σ.σ. κατοικία ή έπαυλη), στην οποία και «εισέβαλε» την ίδια μέρα της εκτέλεσης!

*Απόσπασμα από άρθρο του Κώστα Σταματίου, που έφερε το γενικό τίτλο «Σταλινισμός και τ’ αδιέξοδα της περεστρόικα» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» το Σάββατο 20 Οκτωβρίου 1990.

Ο Κώστας Σταματίου

Ο καταξιωμένος δημοσιογράφος, κριτικός (κινηματογράφου και βιβλίου) και μεταφραστής Κώστας Σταματίου (1929-1991) είχε καταπιαστεί στο συγκεκριμένο κείμενο με το βιβλίο του Μήτσου Αλεξανδρόπουλου «Ο βασιλιάς που πέθανε» (εκδόσεις «Πολύτυπο», 1989).

Ο λογοτέχνης Μήτσος Αλεξανδρόπουλος γεννήθηκε στην Αμαλιάδα στις 26 Μαΐου 1924 και απεβίωσε στην Αθήνα στις 19 Μαΐου 2008.

Σε ηλικία 18 ετών εντάχθηκε στο ΕΑΜ Νέων, μετά στην ΕΠΟΝ και αργότερα στο ΚΚΕ.

Στα χρόνια του Εμφυλίου εντάχθηκε στον ΔΣΕ και τραυματίστηκε βαριά. Με το πέρας του Εμφυλίου κατέφυγε ως πολιτικός πρόσφυγας αρχικά στο Βουκουρέστι και ακολούθως (από το 1956) στη Μόσχα. Επαναπατρίστηκε το 1975 μαζί με τη σύζυγό του, την ερευνήτρια της ελληνικής λογοτεχνίας Σόνια Ιλίνσκαγια.

Ο Αλεξανδρόπουλος, εξέχων μελετητής και μεταφραστής της ρωσικής λογοτεχνίας, πρωτοεμφανίστηκε στα ελληνικά γράμματα ενόσω βρισκόταν στη Ρουμανία.

Το συγγραφικό έργο του, στο οποίο αναμειγνύονται η ελληνική και η ρωσική λογοτεχνική και πολιτισμική παράδοση, είναι στενά συνδεδεμένο με τις μεταπολεμικές περιπέτειες του ελληνικού λαού.

Ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος τιμήθηκε για το συνολικό έργο του με το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας το 2001.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Μήτσος Αλεξανδρόπουλος μαζί με τη Σόνια Ιλίνσκαγια, τη σύντροφο της ζωής του.