Δημήτρης Τσάτσος: «Έχουμε γίνει η χώρα μιας απέραντης πολιτικής φλυαρίας»

Ερώτηση: Κύριε Τσάτσο, ενστερνίζεστε τις απόψεις περί δυσλειτουργίας των θεσμών, περί κρίσεως του προεδρικού θεσμού, περί υπονομεύσεως και διασυρμού του;

ΤΣΑΤΣΟΣ: Φράσεις όπως «κρίση του προεδρικού θεσμού», «κρίση της κοινωνίας», «δυσλειτουργία των θεσμών» έχουν κουράσει, δεν εκφράζουν κάτι το συγκεκριμένο. Έχουμε γίνει η χώρα μιας απέραντης πολιτικής φλυαρίας. Αυτό που πρέπει να προσέξουμε είναι κάτι άλλο: ογκούται ο αριθμός των ανθρώπων που δεν τους αφορά το συμβαίνον, δεν ασχολούνται (κάποιοι γελούν!) με τα θεσμικά πράγματα. Οι εκλογές, ο Πρόεδρος, η λεγόμενη κυβέρνηση έγιναν αναξιόπιστες διαδικασίες. Οι λέξεις έχασαν το νόημά τους. Γράφω —προσπαθώ να γράψω!— τον καιρό αυτόν ένα βιβλίο για τους συνταγματικούς θεσμούς, τον Πρόεδρο, την κυβέρνηση, τη Βουλή, τα κόμματα κ.λπ. και ανησυχώ γιατί αισθάνομαι κάτι πρωτόγνωρο: αισθάνομαι πως κοροϊδεύω τον αναγνώστη. Τώρα που σας είπα καθαρά τις αφετηρίες μου, ας διακινδυνεύσουμε σε μία συζήτηση όπου θα προσπαθήσω, χωρίς να με πιάσει η λαβίδα του ποινικού νόμου, να μιλήσω ανοιχτά.

«ΤΑ ΝΕΑ», 5.3.1990, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ερώτηση: Πώς σχολιάζετε τις τρεις άγονες ψηφοφορίες για την εκλογή του Προέδρου της Δημοκρατίας;

ΤΣΑΤΣΟΣ: Ναι λοιπόν: η διαδικασία εκλογής Προέδρου, στη θεσμική της ουσία, όχι στον τύπο, αποτέλεσε γελοιοποίηση του θεσμού, μία γελοιοποίηση που (αυτή τη φορά) δεν οφείλεται στο σημερινό φορέα του θεσμού. Το Σύνταγμα (άρθρο 32 παρ. 4) προβλέπει, ως ύστατο μέσο, όταν πραγματικά η Βουλή δεν μπορεί να δώσει Πρόεδρο, τη διάλυση και την παρεμβολή της έκφρασης της λαϊκής θέλησης. Αυτό όμως που ούτε προβλέπει ούτε θέλει η δύστυχη λογική τού καθημερινά κακοποιούμενου Συντάγματός μας είναι αυτό που συνέβη: να χρησιμοποιηθεί συνειδητά, δηλωμένα εκ των προτέρων (άκουσον, άκουσον!) η ματαίωση της προεδρικής εκλογής ως επίσημο κόλπο —ναι: κόλπο— για να… διασφαλισθεί ότι θα γίνουν οι εκλογές στις 8 Απριλίου. Δεν χρειάζεται ούτε νομικά να ξέρεις για να διαβάσεις έτσι σωστά το Σύνταγμα. Αισθάνομαι, λοιπόν, πως αυτή η κωμωδία δεν έπεισε ούτε έναν Έλληνα πολίτη. Φοβούμαι πως κάποιοι κύριοι μάς θεωρούν (όλους) χαμηλής νοημοσύνης. Μήπως όμως είμαστε και γι’ αυτό υπάρχει τέτοια ανοχή;

Και ακόμα κάτι: είναι δυνατό, έστω σε πολιτικά ημιπολιτισμένη κοινωνία, οι βουλευτές κομμάτων να πληροφορούνται από τον Τύπο και το ραδιόφωνο ποιον θα ψηφίσουν για Πρόεδρο Δημοκρατίας; Αυτή η επισημοποίηση της υπαλληλοποίησης του βουλευτή δείχνει τη γενικότερη κατάντια.

[…]

«ΤΑ ΝΕΑ», 5.3.1990, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ερώτηση: Κανείς δεν αμφισβητεί ότι ο θεσμός του Προέδρου της Δημοκρατίας είναι θεμελιακός για το δημοκρατικό μας πολίτευμα. Ωστόσο, δεν νομίζετε πως δεν πρέπει να λησμονούμε το γεγονός των περιορισμένων εξουσιών που έχει σήμερα ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, κάτι που γνωρίζει κάθε Έλληνας πολίτης; Μήπως έτσι εξηγείται το φαινόμενο της γενικότερης αδιαφορίας που παρατηρείται;

ΤΣΑΤΣΟΣ: Εδώ φροντίσαμε κι εμείς οι λεγόμενοι «ειδικοί» αλλά και αυτοί που διαμορφώνουν την περίφημη «κοινή γνώμη» να δημιουργήσουμε πλήρη σύγχυση στο νου των ταλαιπωρούμενων συμπολιτών μας. Θα προσπαθήσω, με τον ασθενή μου λόγο, να το εξηγήσω: η λειτουργία του Προέδρου δεν είναι κυρίως η άσκηση εξουσίας. Είναι ο πολιτικός συμβολισμός της δημοκρατικής Πολιτείας. Συμβολή, θεσμική προσφορά του Προέδρου είναι ο πολιτειακός του λόγος, η συμπεριφορά του, η πολιτική του σεμνότητα, η γλώσσα που μιλάει, και σε ελάχιστες περιπτώσεις η ρυθμιστική του λειτουργία. Αυτά όλα δεν χρειάζονται τις γνωστές υπερεξουσίες που είχε ο Πρόεδρος πριν την αναθεώρηση του 1986.

Ασφαλώς σε μία επόμενη αναθεώρηση να ληφθεί υπόψη η πρόσφατη πείρα, και ίσως αυτή η πείρα να επιβάλει μικρές αλλαγές, ιδίως στο κεφάλαιο για τη διάλυση της Βουλής. Ο βασικός όμως θεσμικός εξοπλισμός του Προέδρου είναι ο ίδιος, η ικανότητά του, η μόρφωσή του, η ευαισθησία του, να εκφράζει με τη στάση του (την αυθόρμητη και όχι επίπλαστη) και καμιά φορά με την τόσο πολύτιμη σιωπή του την ψυχή και το πνεύμα της Δημοκρατίας. Γι’ αυτό παραμένει το Προεδρικό λειτούργημα σημαντικό όταν οι φορείς του είναι άνθρωποι που δύνανται.

Ερώτηση: Ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας κ. Κων. Μητσοτάκης, αναφερόμενος στην Προεδρία του Κωνσταντίνου Τσάτσου, που ήταν αδελφός του πατέρα σας, παρατήρησε ότι δεν άσκησε τις εξουσίες του. Θα θέλατε να σχολιάσετε αυτή την παρατήρηση;

ΤΣΑΤΣΟΣ: Δεν θα συμφωνήσω με την κριτική που καλόπιστα άσκησε ο πρόεδρος της ΝΔ στον Κωνσταντίνο Τσάτσο. Έχω απόλυτη άνεση να υπερασπιστώ την ιστορική του μνήμη, διότι δεν έχω προκατάληψη. Μιλάω με την άνεση του ανθρώπου τον οποίον —τουλάχιστον πολιτικά— ο Κ. Τσάτσος αντιπαθούσε ιδιαίτερα. Αυτή η αντιπάθεια θα προκύψει και από τα απομνημονεύματά του, όταν δημοσιευθούν κι αν —την τελευταία στιγμή— δεν αφήρεσε τα όσα έγραψε εναντίον μου.

Με θεωρούσε περίπου «αιμοσταγή κομμουνιστή» επειδή με εκφράζει ιδεολογικά ο χώρος της ευρωαριστεράς και δεν μου συνεχώρησε ποτέ την αντίθεσή μου με το Σύνταγμα του 1975. Έτσι, αποκλείεται να μου αποδοθεί —καλόπιστα— μεροληψία. Λοιπόν: οι λόγοι που θα αφήσουν ιστορική την Προεδρία του Κ. Τσάτσου είναι εκείνοι που έλειπαν από την Προεδρία Σαρτζετάκη και που γι’ αυτό η δεύτερη δεν θα μείνει (θετικά) ιστορική. Ο Κ. Τσάτσος υπήρξε —θα το πω καθαρά— σχεδόν ένας δεξιός Περτίνι (σ.σ. ο Σάντρο Περτίνι, 1896-1990, διετέλεσε Πρόεδρος της Ιταλικής Δημοκρατίας από το 1978 έως το 1985). Ακριβώς γιατί συνέλαβε, ως φιλόσοφος, τη θεωρία του Προεδρικού θεσμού. Βέβαια, κάποιοι λόγοι του, εθνικού περιεχομένου, θα κριθούν κάποτε από τον ιστορικό. Γι’ αυτό είπα άλλωστε «σχεδόν Περτίνι».

Ερώτηση: Πριν ακόμη ξεκινήσει η προεδρολογία, εσείς είχατε υποστηρίξει ότι για το αξίωμα του Προέδρου της Δημοκρατίας πρέπει να προταθεί ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Έχετε την ίδια άποψη και σήμερα;

ΤΣΑΤΣΟΣ: Βεβαίως πιστεύω πως ο Κ. Καραμανλής θα έπρεπε να είναι πρόσωπο ευρύτατης συναίνεσης γι’ αυτήν την απελπιστική φάση που διέρχεται από κάθε πλευρά η χώρα. Αυτό όμως προϋποθέτει πως δεν θα ήταν υποψήφιος ενός κόμματος. Απ’ την ώρα που έγινε υποψήφιος ενός κόμματος, η πρόταση Καραμανλή έχασε τον υπερκομματικό και ευρύτατα συναινετικό χαρακτήρα. Γι’ αυτό και εύλογα ο κ. Κων. Καραμανλής δεν δέχθηκε. Εγώ πιστεύω πως θα μπορούσαμε με κατάλληλους χειρισμούς να είχαμε οδηγηθεί σε Προεδρία Καραμανλή.

Ερώτηση: Νομίζετε ότι στις μέρες μας η υποβάθμιση του Προεδρικού θεσμού είναι μοναδικό φαινόμενο; Άλλοι θεσμοί δεν έχουν δεχθεί σοβαρά πλήγματα;

ΤΣΑΤΣΟΣ: Η υποβάθμιση του Προεδρικού θεσμού δεν είναι μεμονωμένο φαινόμενο. Μήπως ο θεσμός της κυβέρνησης δεν υποβαθμίστηκε; Πιστεύω πως μόνο ο βαθύς πατριωτισμός του λαμπρού αυτού Έλληνα, του κ. Ζολώτα (σ.σ. ο διαπρεπής ακαδημαϊκός και οικονομολόγος Ξενοφών Ζολώτας, 1904-2004, διετέλεσε επικεφαλής της αποκληθείσης οικουμενικής κυβερνήσεως από τις 23 Νοεμβρίου 1989 έως τις 11 Απριλίου 1990), τον εμπόδισε από το «να τους τα βροντήξει κάτω» και να παραιτηθεί. Η σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών έχει υποκαταστήσει την κυβερνητική λειτουργία. […]

Αλλά και πέρα απ’ αυτό: η κομματική πειθαρχία έχει υποβαθμίσει το ρόλο του βουλευτή.

Αντιστρέφεται το νόημα του πανεπιστημιακού ασύλου και, αντί να προστατεύσει το θεσμό χάριν του οποίου ισχύει, προστάτευσε την οργανωμένη αλητεία με την ανοχή των φοιτητών, των πανεπιστημιακών αρχών και του κράτους. Το Πολυτεχνείο έτσι υπέστη απίστευτες καταστροφές.

Οι απεργούντες καπνοπαραγωγοί υποκαθιστούν το κράτος και κανονίζουν στην εθνική οδό ποια αυτοκίνητα (π.χ., ασθενών) «επιτρέπεται» να περάσουν.

Ο «Τιτανικός» βουλιάζει, εμείς το ξέρουμε, αλλά περίπου όλοι χορεύουμε αμέριμνοι στην Disco Hellas.

*Αποσπάσματα από συνέντευξη που είχε παραχωρήσει ο Δημήτρης Τσάτσος (τότε πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Συνταγματολόγων) στη δημοσιογράφο Τζώρτζια Κοντράρου το Μάρτιο του 1990, επί «οικουμενικής κυβερνήσεως» και έναν περίπου μήνα πριν από τις εθνικές εκλογές της 8ης Απριλίου 1990 (σε αυτές οδηγήθηκε η χώρα μετά τη διαπιστωθείσα «αδυναμία» της Βουλής να εκλέξει Πρόεδρο της Δημοκρατίας). Το κείμενο της συνέντευξης, που έφερε τον τίτλο «Με επίσημο κόλπο γελοιοποιήθηκε ο θεσμός», είχε δημοσιευτεί στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει τη Δευτέρα 5 Μαρτίου 1990.

Ο Δημήτρης Θ. Τσάτσος, που έφυγε από τη ζωή στις 24 Απριλίου 2010, σε ηλικία 77 ετών, υπήρξε διαπρεπής συνταγματολόγος, διεθνώς αναγνωρισμένος και τιμημένος καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου και της Πολιτειολογίας σε ελληνικά και γερμανικά πανεπιστήμια.

Διετέλεσε, μεταξύ άλλων, υφυπουργός Παιδείας στην κυβέρνηση εθνικής ενότητας του 1974, γενικός εισηγητής όλης της αντιπολίτευσης για το Σύνταγμα του 1975 και ευρωβουλευτής επί μία δεκαετία (1994-2004).

Όπως έχει γραφτεί, ο Τσάτσος αναζητούσε διαρκώς την ιδανική σύνθεση και ισορροπία ανάμεσα στα δύο ευγενή πάθη του: την αγάπη του για την ιδεατή Πολιτεία και την πίστη του στην αξία και στη δύναμη της πολιτικής. Η ιδέα της Πολιτείας τον ενέπνεε και η πολιτική τον προκαλούσε ακατάπαυστα.

Εμπνευσμένος δάσκαλος και συγγραφέας, ο Τσάτσος επιδόθηκε σε μια βαθυστόχαστη συγγραφή (στη γερμανική και στην ελληνική γλώσσα) μελετών και συγγραμμάτων που αφορούσαν το Σύνταγμα, την έννοια της πολιτικής και της δημοκρατίας, την Πολιτεία και τα κόμματα, καθώς και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.