Μανόλης Ανδρόνικος: Τετράγωνη λογική

Ο χρόνος που έκλεισε (σ.σ. το 1975), ο πρώτος της ελεύθερης δημοκρατικής πολιτείας, μας ανάγκαζε όλους να ρυθμίσουμε τον νέο βηματισμό, μας έβγαζε από μια περίοδο εωσφορική και αβέβαια, για να μας ξαναδώσει την ευθύνη της ελευθερίας, χωρίς να μας προσφέρει καμιά «σταθερή», όπου να εδράσουμε τη σκέψη και την πράξη. «Στα σκοτεινά πηγαίνουμε, στα σκοτεινά προχωρούμε…», σκεφτόμασταν, γι’ αυτό ψηλαφούμε και παραπατούμε, όσο να αυγάσει (σ.σ. ξημερώσει) λιγάκι, όσο να συνηθίσουν τα μέλη μας στην ελεύθερη κίνηση.

Όλοι μας κρίναμε ο ένας τον άλλον, κάποιοι έκριναν πρώτα τον ίδιο τους τον εαυτό, μερικοί στάθηκαν προκλητικοί στη Δίκη και στη Νέμεση, η παλαιά τους «Ύβρις» δεν τους «απέλιπε». Καιρός είναι, λέω, να γυρίσουμε στα έργα μας με φρόνηση και να βάλουμε στη σειρά τα πράματα, να δούμε κατάματα το σήμερα και να δουλέψουμε με κάποιο σύστημα για το αύριο.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 15.1.1976, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ευνόητη και δικαιολογημένη είναι η φροντίδα και της Πολιτείας και των πολιτών για την οικονομία του τόπου, τη γεωργία, το εμπόριο, τη βιομηχανία και όλους τους κλάδους που θα δώσουν την απαραίτητη υποδομή για τη συντήρηση και την ανάπτυξη της κοινωνικής ζωής. Το ίδιο ευνόητη —όσο κι αν είναι δυσάρεστη και τελικά παράλογη— και η ανάγκη για μια γρήγορη και υπέρμετρη αύξηση των πολεμικών δαπανών, όσο απέναντί μας στέκεται μια χώρα που οδηγεί το λαό της σε παραπλανητικούς και επικίνδυνους δρόμους, σε ανιστόρητες ενέργειες και σε προκλητικά βάναυσες ή υπολογισμένα ύποπτες πράξεις. Οι άνθρωποι έχουν πια μάθει να διακρίνουν τις ευθύνες των κυβερνητών από τις ευθύνες των λαών, γι’ αυτό και οι πρώτοι σκόπιμα φροντίζουν να κάνουν τους δεύτερους συνένοχους σε όσο μεγαλύτερη μοίρα των ανομιών τους· άλλοτε το κατορθώνουν και άλλοτε όχι. Ας μη φεύγουμε όμως από το στόχο μας. Οι άμεσες και «επιτακτικές», όπως συνηθίσαμε να τις ονομάζουμε, ανάγκες του τόπου είναι αυτές που μνημονεύσαμε. Κάποιοι τις ονομάζουν και στόχους, δίνοντας έτσι σ’ αυτές σημασία και περιεχόμενο πολύ ευρύτερο και προπάντων πολύ πιο ουσιαστικό και, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, τελολογικό. Αυτό σημαίνει πως αποχτούν το βάρος αυτοσκοπού, που μας υποχρεώνει να υποτάζουμε όλες τις δυνάμεις και τις δυνατότητές μας στην πραγμάτωσή του.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 15.1.1976, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Νομίζω πως μια τέτοια θέση οδηγεί σε επικίνδυνη πλάνη, όσο κι αν αποτελεί, φοβούμαι, το έμπρακτο «πιστεύω» του δυτικού κόσμου, όπως τούτο εκφράζεται με την έννοια της «ευημερίας» και της «καταναλωτικής κοινωνίας» ή της «κοινωνίας της αφθονίας». Γιατί με ένα τέτοιο «πιστεύω» όλα τα κηρύγματα για πολιτιστικές αξίες, πνευματική καλλιέργεια, καλλιτεχνικά επιτεύγματα κ.λπ. κ.λπ. ηχούν ως «ηχηρά παρόμοια» (σ.σ. πομπώδεις εκφράσεις). Με πιο ωμή γλώσσα θα έλεγε κανείς πως τα φαντάζεται ο «κόσμος μας» σαν τις ευτελείς χρωματιστές κορδέλλες που στολίζουν τα πασχαλιάτικα αρνιά, κρεμασμένα όταν είναι στα τσιγκέλια, περιττές βέβαια την ώρα που το αρνάκι θα πάει στο φούρνο για να μεταβληθή σε λαχταριστή τροφή. Θέλω να πω με άλλα λόγια πως είναι χρήσιμο να μην ξεχνούμε και να μην κάνουμε τους ανθρώπους να ξεχνούν πως η ανάπτυξη της βιομηχανίας, η αύξηση του «εθνικού εισοδήματος» και όλες οι άλλες «μεταφυσικές έννοιες» των οικονομολόγων αποτελούν την προϋπόθεση και μόνο για την πραγμάτωση του αληθινού και τελικού στόχου της ανθρώπινης κοινωνίας, που δεν μπορεί να είναι άλλος από την απελευθέρωση του ανθρώπου από τη δουλεία της φύσης για να πραγματώσει και να χαρεί ελεύθερος την ίδια του τη ζωή και τις πνευματικές του καταχτήσεις.

Παραλλάσσοντας το λόγο του ποιητή, θα λέγαμε πως, αν είναι ανθρώπινος ο μόχθος της δουλειάς, οι άνθρωποι δεν είμαστε μονάχα για να μοχθούμε. Η Πολιτεία, που έχει χρέος να συντονίζει και να προωθεί τις ανάγκες των πολιτών σε στόχους που σκοπεύουν στην πνευματική και καλλιτεχνική τους αρτίωση (σ.σ. τελείωση), οφείλει να μερίσει και τα ενδιαφέροντά της και τους πόρους της —που προέρχονται από τους πολίτες και που ανήκουν λοιπόν σ’ αυτούς— με σύμμετρο τρόπο, χωρίς να παρασύρεται από τις —όσο κι αν είναι πιεστικές— εφήμερες και ουσιαστικά περιττές ανάγκες και δαπάνες.

Για να μιλήσουμε απλά και πραχτικά. Αν η Παιδεία με το ευρύτερο σημασιολογικό της περιεχόμενο αποτελεί έναν από τους πιο ουσιαστικούς, καίριους, ιστορικά γόνιμους και ανθρώπινα δικαιωμένους στόχους της κοινωνίας των ανθρώπων· αν η πνευματική και καλλιτεχνική δημιουργία μέσα σε μιαν ειρηνική κοινωνία λαών δικαιώνει την ίδια την ανθρώπινη ζωή και θέτει τα σταθερά βάθρα για την παραπέρα πορεία της μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι· αν το έργο του Ομήρου και του Φειδία, του Σαίξπηρ και του Μιχαήλ Αγγέλου, του Μπετόβεν και του Ντοστογιέφσκι είναι η μόνιμη και αναντικατάστατη προσφορά του ανθρώπινου είδους και η δικαίωση της ίδιας του της ύπαρξης· αν ο Γαλιλαίος και ο Αϊνστάιν, ο Παστέρ και ο Φρόυντ πρόσφεραν στους ανθρώπους κάτι αξιότερο και μονιμότερο από όσα μερικές εκατοντάδες στρατηγοί ή πολλές χιλιάδες έμποροι και βιομήχανοι· αν ένα ποίημα του Σεφέρη χαρίζει σε σας και στον τόπο μας πολύ περισσότερα από ένα τάνκερ του Ωνάση· αν, όπως θα έλεγε ο Πλάτων, ο μηχανικός που θα κατασκευάσει και θα κάνει τη μηχανή να λειτουργήσει είναι πιο απαραίτητος και πιο πολύτιμος από τα υλικά που χρειάζονται για την κατασκευή της μηχανής· αν ο αρχιτέκτονας και ο εργάτης αξίζουν πιο πολύ από τα τούβλα και από το τσιμέντο μιας οικοδομής· αν κάτι τέτοιες υποθέσεις, έστω και μερικές απ’ αυτές, είναι αληθινές, τότε τα συμπεράσματα που ακολουθούν θα έπρεπε να είναι αυτονόητα, πασίδηλα και κοινοτοπικά. Αν όλα αυτά είναι αληθινά, τότε μια Πολιτεία που τα δέχεται θα όφειλε να συντάξει τις δυνάμεις της και να μοιράσει τους πόρους της με ανάλογο τρόπο. Αν μάλιστα η Πολιτεία αυτή έχει την «τύχη» να συνεχίζει μια παράδοση χιλιάδων χρόνων σ’ ένα κομμάτι της γης που ονομάστηκε κάποτε Ελλάδα και να περηφανεύεται για την προσφορά των παλαιών κατοίκων αυτής της γης, τότε οι υποχρεώσεις της στη συναγωγή των συμπερασμάτων και στην εναρμόνιση της πρακτικής της προς τα συμπεράσματα τούτα είναι ιδιαίτερα αυξημένες. Τότε δεν είναι νοητή σε καμιά περίπτωση και για κανένα λόγο η αναγραφή στον προϋπολογισμό του κράτους 10% για την Παιδεία και λιγότερο από 1% (ένα τοις εκατό) για «τις Επιστήμες και τον Πολιτισμό».

Ο Αριστοτέλης είναι γέννημα της γης αυτής και μας δίδαξε μια τετράγωνη λογική· είτε το θέλουμε είτε όχι η γη μας είναι μικρή και εμείς είμαστε λίγοι· μέσα στην κοινωνία των λαών όπου ζούμε, δεν έχουμε καμμιά ελπίδα να λογαριαστούμε ούτε με τον αριθμό μας ούτε με τον πλούτο μας· όμως η ανθρώπινη αξία είναι τελικά το ανθρώπινο μυαλό, και γι’ αυτό δε χρειάζεται ούτε ιδιαίτερα μεγάλος πλούτος ούτε ανθρώπινα στίφη για να καρπίσει· χρειάζεται φροντίδα και καλλιέργεια. Όταν όμως αρχίζουμε μια καινούργια χρονιά με τους δασκάλους των παιδιών μας βαθύτατα πικραμένους και παραγνωρισμένους, με τους λιγοστούς φρουρούς της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, εννοώ τους αρχαιολόγους, παραγκωνισμένους, με τους επιστήμονες του μοναδικού ερευνητικού ιδρύματος, που το αποκαλούμε και εθνικό, να αγωνιούν για το ίδιο τους το έργο, τότε όσοι πονούν και αγαπούν αυτόν τον τόπο όχι με λόγια, αλλά με την έμπρακτη και οδυνηρή συχνά προσφορά μιας ολόκληρης ζωής στην προκοπή του, δεν μπορούν να ξεκινήσουν μιαν ακόμη χρονιά με την ψευδαίσθηση της αισιοδοξίας.

*Επιφυλλίδα του αειμνήστου Μανόλη Ανδρόνικου, που έφερε τον τίτλο «Αισιοδοξία για τον καινούργιο χρόνο;» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» πριν από μισόν ακριβώς αιώνα, στις 15 Ιανουαρίου 1976, ημέρα Πέμπτη και τότε.

Διανοούμενοι όπως ο Ανδρόνικος ή ο Καργάκος (στη μνήμη του οποίου αφιερώσαμε ένα από τα χθεσινά άρθρα μας) συνήθιζαν να εντοπίζουν και να καυτηριάζουν τα κακώς κείμενα της Παιδείας μας, το εν γένει έλλειμμα πολιτισμού στην ελληνική κοινωνία, τα σοβαρά (και διαχρονικά) γλωσσικά μας προβλήματα.

Δυστυχώς, τέτοιου είδους φωνές, φωνές με κύρος και επιρροή, καθίστανται ολοένα και περισσότερο είδος εν ανεπαρκεία.