Σαράντος Καργάκος: Τ’ Αρχαία μάς πέφτουνε βάρος

[…]

Έτυχε να διαβάσουμε προσφάτως ένα άρθρο στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» (13 Οκτωβρίου 1990) του κ. Εμμ. Κριαρά υπό τον τίτλο «Ποιοι θα διδάξουν τα Αρχαία;» Η πρώτη μου αντίδραση ήταν (προτού διαβάσω το κείμενο) να μονολογήσω: «Μα φυσικά οι φιλόλογοι!» Υπέθεσα όμως ότι ο σοφός καθηγητής πιθανόν θα υπονοούσε —λόγω της εξαιρέτου γλωσσικής παιδείας που παρεσχέθη κατά την τελευταία 15ετία— το ποιος θα πρωτοδιδάξει τ’ Αρχαία. Γιατί ίσως διεκδικούσαν μερίδιο από τη διδασκαλία οι μαθηματικοί, οι φυσικοί και οι γυμναστές…

Έμπλεως (σ.σ. εντελώς πλήρης) περιεργείας εδιάβασα μετά προσοχής την επιφυλλίδα του κ. Κριαρά, ο οποίος έκλεισε με την παρουσία του τη Φιλοσοφική Σχολή Θεσσαλονίκης και με τη διδασκαλία του την ελληνική τηλεόραση, και παρ’ ολίγον να πάθω αποπληξία. Δεν υπάρχουν φιλόλογοι ικανοί να διδάξουν Αρχαία, οι φιλοσοφικές σχολές μας «παράγουν» φιλολόγους που δεν ξέρουν Αρχαία. Και τ’ ανακαλύπτει και τ’ αποκαλύπτει τώρα ο καθηγητής! Γιατί τόσα χρόνια δεν βάραγε την καμπάνα του συναγερμού; Ήταν έξω από τα προβλήματα της παιδείας ή μήπως ήταν συν-δημιουργός των νέων προβλημάτων της παιδείας μας;

«ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 3.1.1991, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ένα νομικό αξίωμα λέγει ότι ουδείς δύναται να επικαλείται υπέρ εαυτού το εαυτού πταίσμα. Και αυτό πράττουν πολλοί πρωτοκλασάτοι του πνεύματος στη σημερινή Ελλάδα. Έφεραν εκεί που έφεραν τις κλασικές σπουδές και μετά λένε πως τώρα δεν έχουμε ικανούς φιλολόγους να διδάξουν Αρχαία! Εμείς απλώς ερωτούμε: οι χιλιάδες απόφοιτοι των φιλοσοφικών σχολών τι εσπούδασαν στα ποικιλώνυμα τμήματά τους; Εκτός από κάποιες μοντερνίζουσες αρλούμπες, Αρχαία δεν έμαθαν; Κατ’ εμέ, Έλλην φιλόλογος που δεν ξέρει αρχαία ελληνικά όχι μόνον φιλόλογος δεν είναι αλλ’ «ουδέ εις των μεγαλυτέρων επί της επιφανείας του γλόμπου συρομένων τενεκέδων», όπως έλεγε προ αιώνων ο τρελλός συγγραφέας Μιχαήλ Μητσάκης (σ.σ. ψυχικώς ασθενής δημοσιογράφος, λογοτέχνης και κριτικός, 1863 ή 1868-1916).

Αλλ’ οι φιλοσοφικές σχολές μας ακολουθούν τη μαγειρική συνταγή του Ροΐδη. Παρασκευάζουν σκορδαλιά χωρίς σκόρδο. Κόβοντας τα ενοχλητικά Αρχαία από τα διάφορα τμήματα, έκοψαν κάτι ανάλογο που έκοψε ασκητής άγιος, για ν’ απαλλαγεί από τις δοκιμασίες του πειρασμού! Έτσι όμως ευνούχισαν την παιδεία μας.

Δεν είναι δύσκολο και ο πλέον αστοιχείωτος —πολύ περισσότερο ένας «στοιχειωμένος» καθηγητής— να καταλάβει το στρατιωτικό αξίωμα: τις νίκες εξασφαλίζουν οι εφεδρείες. Η Νέα Ελληνική, υπέρ της οποίας κόπτεται και πάντοτε εκόπτετο ο κ. καθηγητής, είχε τις πιο μεγάλες εφεδρείες σε σύγκριση με άλλες γλώσσες: τη λογία, την εκκλησιαστική και την αρχαία γλώσσα. Με τις εκπαιδευτικές αβελτηρίες (σ.σ. ανοησίες) μας, με την ανεμώλια (σ.σ. άστατη και συνάμα άκαρπη) πολιτική μας αποκόψαμε τη Νέα Ελληνική από τις γλωσσικές εφεδρείες της, από τις βάσεις ανεφοδιασμού της, και τώρα, σαν Ανεξάρτητη Μεραρχία (σ.σ. αναφορά στα δραματικά γεγονότα της Μικρασιατικής Καταστροφής), παραδέρνει, αλλά είναι αμφίβολο αν θα βρει δρόμο να φτάσει στο Δερελί. Υπάρχουν ισχυροί λόγοι να φοβόμαστε πως θα καταποντιστεί μέσα στον ωκεανό της Αγγλοαμερικανικής.

Εγκαλεί ο κ. Κριαράς τους αρμοδίους, που ίσως έκαναν το οργουελικό «έγκλημα της σκέψης» να επαναφέρουν τα Αρχαία Ελληνικά στο Γυμνάσιο, με τα ακόλουθα ανατριχιαστικά ερωτηματικά: «Αγνοούν άραγε οι αρμόδιοι τη θλιβερή κατάσταση που επικρατεί στην παιδεία μας — και βέβαια στο γυμνάσιο; Αγνοούν ότι καλούνται και θα κληθούν να διδάξουν όχι απλώς γλωσσικά μαθήματα, αλλά την ίδια την αρχαία γλώσσα και πτυχιούχοι φιλόλογοι των πανεπιστημίων μας με ειδίκευση στην ψυχολογία, στα παιδαγωγικά, στην αρχαιολογία και στην ιστορία — πτυχιούχοι δηλαδή που δεν άκουσαν καθόλου ή μόνο σ’ ελάχιστη μοίρα μαθήματα αρχαίας ελληνικής γλώσσας στη διάρκεια των πανεπιστημιακών σπουδών;»

Ας πούμε ότι οι αρμόδιοι, ως καθ’ ύλην αρμόδιοι, το αγνοούσαν. Ο κ. Κριαράς δεν το ήξερε; Ποια σχολή σήμερα βγάζει φιλολόγους που μαθαίνουν αρχαία ελληνικά; Αν ο κ. καθηγητής θεωρεί «κρείττον τού λαλείν το σιγάν», εμείς θα τολμήσουμε να κάνουμε δύο τολμηρές προτάσεις: Πρώτον, σ’ ό,τι αφορά τις φιλοσοφικές σχολές, να κλείσουν, και να εφαρμοστεί η λύση του Κρόμβελ, που έκλεισε το Κοινοβούλιο και το νοίκιασε σε κάποιον που το έκανε στάβλο. Οι σχολές, έτσι κι αλλιώς, είναι στάβλοι. Αν καθαριστούν και «μακιγιαριστούν», μπορούν να μετατραπούν σε ντισκοτέκ. Δεύτερον, η διδασκαλία των Αρχαίων και στο Πανεπιστήμιο και στη Μέση Εκπαίδευση ν’ ανατεθεί σε φροντιστές. Είναι οι μόνοι που διαθέτουν επαρκή αρχαιογνωσία (ως επαγγελματικός κλάδος) και κράτησαν ψηλά την τιμή των αρχαίων ελληνικών. Οι μεγαλόσχημοι και μεγαλοτιτλούχοι, που κατέλαβαν τους μεγάλους θώκους στα εκπαιδευτικά και πνευματικά μας ιδρύματα, ανταγωνίζονται σε αρχαιομάθεια την παραγωγή μιας επιθεωρησιακής βιομηχανίας που είχε τον γλαφυρό τίτλο «Παπ-πουφ εντ Κόμπανυ».

Η επιχειρηματολογία του κ. Κριαρά κατά της εισαγωγής των αρχαίων ελληνικών στο Γυμνάσιο έχει περισσότερες τρύπες κι από σουρωτήρι. Φοβάται «ότι δεν θα βελτιώσουμε την κατάσταση, αλλά θα την οδηγήσουμε στο μη περαιτέρω με τη γλωσσική σύγχυση που θα προκαλέσουμε ανάμεσα στους δασκάλους των Αρχαίων αλλά και στο χώρο των ταλαίπωρων μαθητών». Γιατί; Τώρα πού βρισκόμαστε; Δεν είμαστε στα «ελληνικά των σκιτζήδων» του κ. Δ. Τσάτσου, τον οποίον επικαλείται; Κι ακόμη, δεν είναι καλύτερα για τους μαθητές (που τόσο λυπάται ο κ. Κριαράς) να μαθαίνουν τ’ Αρχαία στη σωστή ηλικία (11-14 ετών) από πραγματικά αρχαία κείμενα, μικρά, απλά, έξυπνα, κι όχι από τρισβάρβαρες μεταφράσεις, που θέλουν άλλη μετάφραση, κι επιπλέον κατεβάζουν τόσο χαμηλά την ποιότητα του αρχαίου λόγου, ώστε στη μάχη των Θερμοπυλών ο Ηρόδοτος, αντί να βάζει τους Τριακοσίους να πολεμούν τον Ξέρξη, βάζει να τον πολεμούν τα… προφυλακτικά; Για τον φόβο του Έιτζ; Ας μην εκπλήσσονται οι αναγνώστες. Στο βιβλίο του Ηροδότου που διδάσκονται τα παιδάκια στην Α’ Γυμνασίου στη σελ. 111 διαβάζουμε: «Έβγαιναν τις προηγούμενες μέρες προφυλακτικά και μάχονταν στη στενοπορία». Τα «προφυλακτικά» μάχονταν; Και τι συνειρμούς δημιουργεί στην πονηρή σκέψη των παιδιών εκείνη η «στενοπορία» μες στην οποία μάχονταν τα προφυλακτικά;

Ο κ. Κριαράς σ’ ένα σημείο, χωρίς ίσως να το καταλαβαίνει, λέγει κάτι σωστό. «Μειονότητα επίσης αποτελούσαν στο παρελθόν και όσοι έβγαιναν από το παλαιό γυμνάσιο με κάποια γνώση των Αρχαίων, παρά το άκρως φορμαλιστικό σύστημα που ίσχυε τότε». Μα ακριβώς το φορμαλιστικό σύστημα ήταν αυτό που έκανε μειονότητα αυτούς που είχαν «κάποια γνώση Αρχαίων». Είναι μια θλιβερή διαπίστωση πως τ’ Αρχαία έπεσαν θύμα της νεκρόφιλης παράδοσης των οριζοντίων και καθέτων αντικαταστάσεων. Αλλά μήπως με φορμαλιστικό τρόπο και με τη βοήθεια των λεγόμενων «φυλλάδων» δεν διδάσκονται και σήμερα τ’ Αρχαία στο Λύκειο; Αγνοεί ο κ. καθηγητής ότι τ’ Αρχαία, ο μεγαλύτερος πνευματικός θησαυρός μας, έχουν καταντήσει ο φτωχός συγγενής της παιδείας μας; Γιατί οι ξένοι μαθαίνουν καλύτερα τ’ Αρχαία από μας; Ίσως είχαν υποδομή. Αλλά και οι Τούρκοι και οι Σέρβοι; Με τι υποδομή το κράτος του Ισραήλ ανέστησε την αρχαία του γλώσσα και την έκανε όχι μόνο επίσημη αλλά και ομιλουμένη; Μια μόνο υποδομή απαιτείται για τη διδασκαλία κάθε μαθήματος — και περισσότερο της γλώσσας: η αγάπη. Κι αυτή η αγάπη έλειψε από τους μεταπολεμικούς Έλληνες, που είναι τα «ρέστα των παλαιών Ελλήνων». Γι’ αυτό τ’ Αρχαία μάς πέφτουνε βάρος.

[…]

Δεν ήθελα να είμαι σκληρός έναντι του κ. Κριαρά, αλλά τα τόσα φαιδρά σοβαρολογήματα που γράφει θέλησε να τα διανθίσει επιλογικώς με ένα αποστομωτικό χιούμορ: «Θα υπάρξει, φαίνεται, στο δημοτικό σχολείο η… μαγική μέθοδος αποστήθισης αρχαίων ρητών». Ο κ. Κριαράς προτιμά ν’ αποστηθίζουν τα παιδιά στο Δημοτικό τα βλακώδη, βλαχώδη, βλιτώδη που διδάσκονται σήμερα. Τα «αρχαία ρητά» είναι μιασματικά. Τι να πει κανείς; Ό,τι και να πούμε το έχει πει ο Ροΐδης: «Έλλην είναι το λογικό ον με διαρκή τάση προς παραλογισμόν». Κάπως έτσι.

*Κείμενο του Σαράντου Καργάκου, που έφερε τον τίτλο «Οι λογικοί παρα-λογισμοί» και είχε δημοσιευτεί στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» στις 3 Ιανουαρίου 1991.

Ο ιστορικός, φιλόλογος και δοκιμιογράφος Σαράντος Καργάκος γεννήθηκε στο Γύθειο Λακωνίας το 1937 και απεβίωσε στην Αθήνα, λίγο πριν από τα μεσάνυχτα της 13ης προς την 14η Ιανουαρίου 2019.

Σπούδασε κλασική φιλολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και εργάστηκε επί σειράν δεκαετιών στην ιδιωτική εκπαίδευση.

Συνεργάστηκε ως αρθογράφος και λογοτεχνικός κριτικός με πληθώρα εφημερίδων και περιοδικών.

Πλούσιο και πολύμορφο υπήρξε το συγγραφικό έργο του αειμνήστου Καργάκου, ο οποίος νυμφεύτηκε την Ιωάννα Κώττα και απέκτησε μαζί της δύο τέκνα, τον Γιάννη και τη Ρωξάνη.