Η νέα εποχή της αυτοκρατορίας των ΗΠΑ – «Ετοιμαστείτε για τα χειρότερα ή βάλτε φρένο στον Τραμπ», λέει ο Στίγκλιτς

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει προκαλέσει ένα κύμα επικρίσεων για τις ενέργειές του στη Βενεζουέλα, τις παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, την περιφρόνηση των μακροχρόνιων κανόνων και τις απειλές κατά άλλων χωρών – κυρίως συμμάχων όπως η Δανία και ο Καναδάς.

Σε όλο τον κόσμο, υπάρχει μια απτή αίσθηση αβεβαιότητας και προαισθήματος. Αλλά θα πρέπει να είναι ήδη προφανές ότι τα πράγματα δεν θα τελειώσουν καλά, ούτε για τις Ηνωμένες Πολιτείες ούτε για τον υπόλοιπο κόσμο, προειδοποιεί ο βραβευμένος με Νομπέλ Οικονομίας, Τζόζεφ Στίγκλιτς, με άρθρο του στο Social Europe.

Τίποτα από αυτά δεν αποτελεί έκπληξη για πολλούς στην Αριστερά, σημειώνει, προσθέτοντας πως «θυμόμαστε ακόμα την ‘ευγενική’ προειδοποίηση του προέδρου των ΗΠΑ Ντουάιτ Αϊζενχάουερ για το βιομηχανικό-στρατιωτικό συγκρότημα που είχε προκύψει από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν αναπόφευκτο ότι μια χώρα, της οποίας οι στρατιωτικές δαπάνες ταιριάζουν με αυτές του υπόλοιπου κόσμου μαζί, θα χρησιμοποιούσε τελικά τα όπλα της για να προσπαθήσει να κυριαρχήσει σε άλλους».

Ο Τραμπ πάντα θεωρούσε τον εαυτό του υπεράνω του νόμου

Βεβαίως, οι στρατιωτικές επεμβάσεις έγιναν όλο και πιο αντιδημοφιλείς μετά τις αμερικανικές περιπέτειες στο Βιετνάμ, το Ιράκ, το Αφγανιστάν και αλλού. Αλλά ο Τραμπ ποτέ δεν έδειξε ιδιαίτερη ανησυχία για τη βούληση του αμερικανικού λαού. Από τότε που μπήκε στην πολιτική (και αναμφίβολα νωρίτερα), θεωρούσε τον εαυτό του υπεράνω του νόμου, καυχόμενος ότι θα μπορούσε να… πυροβολήσει κάποιον στην Πέμπτη Λεωφόρο της Νέας Υόρκης χωρίς να χάσει ψήφο!

Η εξέγερση της 6ης Ιανουαρίου 2021 στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ – την επέτειο του οποίου μόλις «γιορτάσαμε» – έδειξε ότι είχε δίκιο. Οι εκλογές του 2024 ενίσχυσαν τη δύναμη του Τραμπ στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, διασφαλίζοντας ότι δεν θα κάνει τίποτα για να του επιρρίψει ευθύνες για οτιδήποτε.

Η σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, ήταν παράνομη και αντισυνταγματική. Ως στρατιωτική επέμβαση, απαιτούσε κοινοποίηση της απόφασης στο Κογκρέσου, αν όχι την έγκρισή της. Και ακόμη κι αν κάποιος ορίσει ότι επρόκειτο για περίπτωση «επιβολής του νόμου», το διεθνές δίκαιο εξακολουθεί να απαιτεί τέτοιες ενέργειες να επιδιώκονται μέσω έκδοσης «εγκληματία».

Μια χώρα δεν μπορεί να παραβιάσει την κυριαρχία μιας άλλης ή να αρπάξει ξένους υπηκόους – πόσο μάλλον αρχηγούς κρατών – από τις χώρες καταγωγής τους. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν και άλλοι έχουν κατηγορηθεί για εγκλήματα πολέμου, αλλά κανείς δεν πρότεινε την ανάπτυξη στρατιωτών για να τους συλλάβουν όπου κι αν βρίσκονται.

Ακόμη πιο θρασύδειλες είναι οι επόμενες παρατηρήσεις του Τραμπ. Ισχυρίζεται ότι η κυβέρνησή του θα «διοικήσει» τη Βενεζουέλα και θα της πάρει το πετρέλαιο, υπονοώντας ότι δεν θα επιτραπεί στη χώρα να πουλήσει.

Μια νέα εποχή ιμπεριαλισμού βρίσκεται μπροστά μας

Δεδομένων αυτών των σχεδίων, φαίνεται ότι μια νέα εποχή ιμπεριαλισμού βρίσκεται μπροστά μας. Μπορεί να κάνει αυτό που ο ίδιος θεωρεί σωστό, και τίποτα άλλο δεν έχει σημασία. Ηθικά ερωτήματα – όπως το αν η δολοφονία δεκάδων υποτιθέμενων λαθρεμπόρων ναρκωτικών, χωρίς προσχήματα δίκαιης διαδικασίας – και το κράτος δικαίου έχουν παραμεριστεί, με σχεδόν ένα κλαψούρισμα από τους Ρεπουμπλικάνους, που κάποτε διαφημίζονταν με υπερηφάνεια για τις αμερικανικές τους «αξίες».

Πολλοί σχολιαστές έχουν ήδη ασχοληθεί με τις συνέπειες για την παγκόσμια ειρήνη και σταθερότητα. Εάν οι ΗΠΑ διεκδικούν το Δυτικό Ημισφαίριο ως σφαίρα επιρροής τους (το «Δόγμα Donroe») και εμποδίζουν την Κίνα να έχει πρόσβαση στο πετρέλαιο της Βενεζουέλας, γιατί να μην διεκδικήσει η Κίνα την Ανατολική Ασία και να απαγορεύσει στις ΗΠΑ την πρόσβαση σε τσιπ της Ταϊβάν; Κάτι τέτοιο δεν θα απαιτούσε να «διοικήσει» την Ταϊβάν, παρά μόνο για να ελέγξει τις πολιτικές της, ιδιαίτερα αυτές που επιτρέπουν τις εξαγωγές στις ΗΠΑ.

Αξίζει να θυμηθούμε ότι η μεγάλη αυτοκρατορική δύναμη του 19ου αιώνα, το Ηνωμένο Βασίλειο, δεν τα πήγε καλά τον 20ό αιώνα. Εάν οι περισσότερες άλλες χώρες συνεργαστούν μπροστά σε αυτό τον νέο αμερικανικό ιμπεριαλισμό – όπως θα έπρεπε – οι μακροπρόθεσμες προοπτικές για τις ΗΠΑ θα μπορούσαν να είναι ακόμη χειρότερες.

Η ευημερία απαιταί κράτος δικαίου

Ο Τραμπικός ιμπεριαλισμός, που δεν έχει καμία συνεκτική ιδεολογία, είναι ανοιχτά χωρίς αρχές – μια έκφραση, αποκλειστικά, απληστίας και θέλησης για εξουσία. Θα προσελκύσει τους πιο φιλάργυρους και απατεώνες που μπορεί να συγκεντρώσει η αμερικανική κοινωνία. Τέτοιοι χαρακτήρες δεν δημιουργούν πλούτο. Κατευθύνουν την ενέργειά τους στην αναζήτηση «ενοικίου»: λεηλατώντας άλλους μέσω της άσκησης της ισχύος στην αγορά, της εξαπάτησης ή της απρόσκοπτης εκμετάλλευσης. Οι χώρες, στις οποίες κυριαρχούν οι «ενοικιαστές», μπορεί να παράγουν λίγα πλούσια άτομα, αλλά δεν καταλήγουν να ευημερούν, επισημαίνει ο Αμερικανός οικονομολόγος.

Η ευημερία απαιτεί κράτος δικαίου. Χωρίς αυτό, υπάρχει πάντα παρούσα η αβεβαιότητα. Θα αρπάξει η κυβέρνηση τα περιουσιακά μου στοιχεία; Θα απαιτήσουν οι αξιωματούχοι δωροδοκία, για να παραβλέψουν κάποιο μικρό πταίσμα; Θα παρέχει η οικονομία ίσους όρους ανταγωνισμού ή αυτοί που βρίσκονται στην εξουσία θα δίνουν πάντα το «πάνω χέρι» στους συντρόφους τους;

Ο Λόρδος Άκτον (σ.σ. Άγγλος ιστορικός, πολιτικός και συγγραφέας) παρατήρησε περίφημα ότι «η εξουσία διαφθείρει και η απόλυτη εξουσία διαφθείρει απόλυτα». Αλλά ο Τραμπ έδειξε ότι δεν χρειάζεται κανείς απόλυτη εξουσία για να εμπλακεί σε πρωτοφανή διαφθορά. Από τη στιγμή που το σύστημα των ελέγχων και των ισορροπιών αρχίσει να καταρρέει – όπως πράγματι έγινε στις ΗΠΑ – οι ισχυροί μπορούν να λειτουργήσουν ατιμώρητοι. Το κόστος θα βαρύνει την υπόλοιπη κοινωνία, γιατί η διαφθορά είναι πάντα κακή για την οικονομία.

Μπορούμε και χωρίς τις ΗΠΑ

Ελπίζει κανείς ότι φτάσαμε στο «πικ του Τραμπ», ότι αυτή η δυστοπική εποχή της κακιστοκρατίας θα τελειώσει με τις ενδιάμεσες εκλογές του 2026 και τις προεδρικές του 2028. Αλλά η Ευρώπη, η Κίνα και ο υπόλοιπος κόσμος δεν μπορούν να βασίζονται μόνο στην ελπίδα. Θα πρέπει να επεξεργάζονται σχέδια έκτακτης ανάγκης που αναγνωρίζουν ότι ο κόσμος δεν χρειάζεται τις ΗΠΑ.

Τι προσφέρει η Αμερική που δεν μπορεί να κάνει ο κόσμος χωρίς αυτό; Είναι δυνατόν να φανταστεί κανείς έναν κόσμο χωρίς τους γίγαντες της Silicon Valley, γιατί οι βασικές τεχνολογίες που προσφέρουν είναι πλέον ευρέως διαθέσιμες. Είναι επίσης δυνατό να φανταστεί κανείς έναν κόσμο χωρίς πανεπιστήμια και επιστημονική ηγεσία των ΗΠΑ, επειδή ο Τραμπ έχει ήδη κάνει ό,τι καλύτερο μπορεί για να διασφαλίσει ότι αυτά τα ιδρύματα πρέπει πλέον να κάνουν αγώνα για να παραμείνουν μεταξύ των καλύτερων του κόσμου.

Και είναι δυνατόν να φανταστούμε έναν κόσμο όπου οι άλλοι δεν εξαρτώνται πλέον από την αγορά των ΗΠΑ. Το εμπόριο φέρνει οφέλη, αλλά λιγότερα αν μια αυτοκρατορική δύναμη επιδιώκει να αρπάξει ένα δυσανάλογο μερίδιο για τον εαυτό της. Η κάλυψη του «κενού ζήτησης» που δημιουργείται από τα επίμονα εμπορικά ελλείμματα των ΗΠΑ θα είναι πολύ πιο εύκολη για τον υπόλοιπο κόσμο, από την πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι ΗΠΑ να αντιμετωπίσουν την πλευρά της προσφοράς.

Ένας ηγεμόνας που καταχράται τη δύναμή του και εκφοβίζει άλλους πρέπει να μείνει στη δική του γωνία. Η αντίσταση σε αυτό τον νέο ιμπεριαλισμό είναι απαραίτητη για την ειρήνη και την ευημερία όλων των άλλων. Ενώ ο υπόλοιπος κόσμος θα πρέπει να ελπίζει για το καλύτερο, πρέπει να κάνει σχέδια και για τα χειρότερα. Και στον σχεδιασμό για τα χειρότερα, μπορεί να μην υπάρχει εναλλακτική στον οικονομικό και κοινωνικό εξοστρακισμό, παρά μια πολιτική περιορισμού.