Η «Αχίλλειος πτέρνα» έξι κοινωνιών – Τι θα συμβεί αν καταστραφούν οι μονάδες αφαλάτωσης του Κόλπου

Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, απόρρητη έκθεση της CIA υπογράμμιζε πόσο ευάλωτα είναι τα κράτη του Κόλπου –από τις πιο άνυδρες περιοχές του πλανήτη- λόγω της εξάρτησης τους από την αφαλάτωση. 43 χρόνια μετά, τα 6 αυτά κράτη έρχονται αντιμέτωπα για πρώτη φορά με εκείνη την προειδοποίηση.

Μέχρι σήμερα, οι Αμερικανοί νιώθουν το κόστος του πολέμου που εξαπέλυσαν εναντίον του Ιράν στις τιμές καυσίμων και στα αποθέματα κρίσιμων πυρομαχικών. Οι χώρες όμως που υποτίθεται θα προστάτευε ο «Θείος Σαμ», δηλαδή οι χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (GCC)  βλέπουν να κινδυνεύει θανάσιμα το ίδιο τους το αναπτυξιακό μοντέλο, καθώς πλήττονται τα συστήματα υδροδότησής τους για τα οποία κόμπιασαν δεκαετίας να κατασκευάσουν.

Ανέκαθεν τα κράτη του Κόλπου -και η ευρύτερη Μέση Ανατολή- ήταν από τις πιο άνυδρες περιοχές του πλανήτη με το μεγαλύτερο μέρος παροχής γλυκού νερού για Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Ομάν, Κατάρ, ΗΑΕ και Σαουδική Αραβία), να προέρχεται από ένα σύμπλεγμα υπόγειων υδροφορέων. Πολλοί από αυτούς, ωστόσο, υφίστανται σοβαρή υπερεκμετάλλευση, με εξάντληση σε ρυθμούς που υπερβαίνουν κατά πολύ αυτούς που η φύση μπορεί να αναπληρώσει.

Σύμφωνα με ειδικούς μια κοινωνία χρειάζεται 1.700 τόνους νερού ανά άτομο κάθε χρόνο για να καλύψουν τις ανάγκες του πληθυσμού τους, από την πόση, το μαγείρεμα και το πλύσιμο έως τις απαιτήσεις της γεωργίας και της βιομηχανίας. Συνεπώς, τα κράτη του Κόλπου παρουσιάζουν «απόλυτη έλλειψη νερού», όπως αναφέρει η αμερικανική δεξαμενή σκέψης, Ατλαντικό Συμβούλιο. Ο παρακάτω πίνακας που στηρίζεται σε στοιχεία του ΟΗΕ δίνει μια ξεκάθαρη τάξη μεγέθους ητς απόλυτης έλλειψης νερού που αντιμετωπίζουν τα κράτη του Κόλπου.

«Το πραγματικό όπλο δεν είναι το drone είναι η ακύρωση της ασφάλισης, το δεξαμενόπλοιο που αλλάζει πορεία και ο επενδυτής που παγώνει».

Για να μπορέσουν λοιπόν αυτά τα κράτη να «λειτουργήσουν», αξιοποίησαν τα έσοδα δισ. από το πετρέλαιο για να αξιοποιήσουν την τεχνολογία και τη γεωλογία για έναν εναλλακτικό τρόπο κάλυψης των αναγκών τους σε γλυκό νερό, κατασκευάζοντας τα πιο άρτια συστήματα αφαλάτωσης.

Αν και οι Σαουδάραβες ξεκίνησαν τις αφαλατώσεις αλμυρού νερού εδώ και πάνω από χρόνια, η διαδικασία επιταχύνθηκε εκθετικά μετά τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970. Από το 1990 έως το 2022, η ετήσια παραγωγή αφαλατωμένου νερού αυξήθηκε κατά 314% σε όλες τις χώρες του κόλπου, σκαρφαλώνοντας από 1,4 σε 5,9 δισ. m3.

Σήμερα, υπάρχουν περίπου 5.000 μονάδες αφαλάτωσης σε όλη τη Μέση Ανατολή. Τα έξι κράτη του Κόλπου διαθέτουν περίπου 3.401 μονάδες αφαλάτωσης σε λειτουργία, που αντιστοιχούν στο 19% όλων των εγκαταστάσεων αφαλάτωσης παγκοσμίως.

Συλλογικά, αυτές οι μονάδες μπορούν να παράγουν 22,67 εκατ. m3 αφαλατωμένου νερού ημερησίως -αρκετά για να γεμίσουν πάνω από 9.000 ολυμπιακών διαστάσεων πισίνες- αντιπροσωπεύοντας το 33% της παγκόσμιας ημερήσιας παραγωγικής ικανότητας.

Για τις χώρες του Κόλπου οι μονάδες αφαλάτωσης είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την κάλυψη των αναγκών σε πόσιμο νερό. Το Κατάρ αντλεί το 99% των αποθεμάτων πόσιμου νερού του από το δίκτυο των εγκαταστάσεων αφαλάτωσης και το Μπαχρέιν πάνω από το 90%. Για το Κουβέιτ, το Ομάν, τη Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ, τα ποσοστά είναι 90%, 86%, 70% και 42% αντίστοιχα. Πόλεις όπως η Ντόχα, το Ντουμπάι, η Μανάμα και η Πόλη του Κουβέιτ δεν θα ήταν δυνατές χωρίς την αφαλάτωση.

Ασύμμετρη επίθεση – Πως θα μπορούσε το Ιράν να πλήξει τις υποδομές

Δεδομένου ότι το Ιράν δεν μπορεί να επικρατήσει στρατιωτικά των ΗΠΑ και Ισραήλ, ούτε να τους εμποδίσει να βομβαρδίζουν ιρανικό έδαφος, το Κέντρο Στρατηγικών και Στρατηγικών Μελετών (CSIS) εκτιμά ότι η Τεχεράνη μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η απειλή κατά των υδάτινων αποθεμάτων του Κόλπου θα μπορούσε να προσφέρει μια αποτελεσματική ασύμμετρη στρατηγική σε έναν υπαρξιακό αγώνα για την επιβίωση του καθεστώτος.

Τα συστήματα αφαλάτωσης είναι ευρέως διασκορπισμένα, με κάθε χώρα να διατηρεί δεκάδες έως εκατοντάδες εγκαταστάσεις. Ζημιές ακόμη και σε πολλαπλές μονάδες θα μπορούσαν πιθανότατα να αντισταθμιστούν σε μεγάλο βαθμό από την παραγωγή άλλων. Ωστόσο, μέσα σε αυτά τα διασκορπισμένα δίκτυα προμήθειας, κάθε χώρα λειτουργεί επίσης έναν αριθμό γιγαντιαίων συγκροτημάτων, ορισμένα από τα οποία εξυπηρετούν ένα εκατομμύριο ανθρώπους ή και περισσότερους. Επιτυχημένες επιθέσεις σε αυτούς τους κόμβους θα μπορούσαν να είναι πολύ πιο διαταρακτικές. Αντίστοιχα, τα πυραυλικά και μη επανδρωμένα πλήγματα συνιστούν τη μεγαλύτερη απειλή για μεμονωμένες μονάδες.

Ωστόσο, σύμφωνα με το Ατλαντικό Συμβούλιο, περισσότερο από το 90% του αφαλατωμένου νερού στον Κόλπο προέρχεται από μόλις 56 έξι μονάδες. «Αυτή η συγκέντρωση και η εγγύτητα στο Ιράν καθιστούν την υποδομή αφαλάτωσης του Κόλπου ιδιαίτερα ευάλωτη καθώς εντείνονται οι ανταλλαγές πυραύλων και drones» αναφέρει η αμερικανική δεξαμενή σκέψης.

Πέραν της υπεσυγκέντρωσής του, το CSIS εξηγεί γιατί είναι τόσο ευάλωτες οι υποδομές αφαλάτωσης του GCC, καθώς πρόκειται για μεγάλα, σταθερά, υπαίθρια βιομηχανικά συγκροτήματα. Αυτά είναι κυρίως συγκεντρωμένα κατά μήκος της ακτής, σε απόσταση έως 350 χλμ από το Ιράν και συνεπώς είναι τόσο εκτεθειμένα στο ιρανικό οπλοστάσιο όπως κάθε άλλη υποδομή, από τερματικούς σταθμούς πετρελαίου και φυσικού αερίου έως αεροδρόμια και ξενοδοχεία.

«Η λειτουργία τους βασίζεται σε μια διαδικασία γραμμική αλυσιδωτή κατά την οποία αν σπάσει πάθει ζημιά ένας κρίκος, όπως ζημιά σε ευαίσθητα τμήματα του συστήματος, όπως οι αντλίες υψηλής πίεσης ή τα κτίρια μεμβρανών, θα μπορούσε να αχρηστεύσει πλήρως την παραγωγή, απαιτώντας ενδεχομένως εβδομάδες για επισκευή.Με τον ίδιο τρόπο, η υποδομή αφαλάτωσης των χωρών του κόλπου είναι ευάλωτη σε πολλαπλά τρωτά σημεία, από την ενέργεια και τις προμήθειες θαλασσινού νερού έως τα δίκτυα διανομής και τα λειτουργικά της συστήματα» αναφέρεται στην έκθεση.

Δεδομένου ότι η αφαλάτωση είναι διαδικασία υψηλής ενεργειακής έντασης η παραγωγή γλυκού νερού θα μπορούσε να διακοπεί όχι μόνο από πλήγματα στις μονάδες επεξεργασίας νερού, αλλά και στις ενεργειακές εγκαταστάσεις και στις συνδέσεις με το δίκτυο που τις τροφοδοτούν. «Κόβεις το νερό κόβοντας το ρεύμα». Ομοίως, το νερό που παράγεται από κεντρικές μονάδες αφαλάτωσης πρέπει στη συνέχεια να διανεμηθεί στους καταναλωτές. Το Ιράν θα μπορούσε να επιχειρήσει να υποβαθμίσει τα συστήματα νερού του GCC στοχοποιώντας τους σταθμούς άντλησης και τους αγωγούς που μεταφέρουν αφαλατωμένο νερό στους χρήστες.

Το Ιράν θα μπορούσε επίσης να πλήξει με έναν διαφορετικό τρόπο τις υποδομές αυτές: μπλοκάροντας ή μολύνοντας τα σημεία που εισέρχεται θαλασσινό νερό με τεράστιες πετρελαιοκηλίδες. Έτσι τα συστήματα θα παραλύσουν ποιούνται ως όπλο, ωστόσο, θα μπορούσαν δυνητικά να παραλύσουν ολόκληρα αστικά συστήματα.

Ήταν μια μέθοδος που αξιοποίησαν οι Ιρακινοί το 1991, κατά τον πρώτο Πόλεμο του Κόλπου, ρίχνοντας εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου στον βόρειο Περσικό Κόλπο και συνεπώς αχρηστεύοντας τις περισσότερες υποδομές αφαλάτωσης του Κουβέιτ.

«Οι τεχνολογίες αφαλάτωσης με αντίστροφη όσμωση θαλασσινού νερού (SWRO), που κυριαρχούν στις σημερινές μονάδες αφαλάτωσης, θα μπορούσαν να είναι αισθητά πιο ευάλωτες σε φραγμένες εισαγωγές και ρυπασμένες μεμβράνες φιλτραρίσματος από ό,τι οι θερμικές διαδικασίες που ήταν συνήθεις τη δεκαετία του 1990. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2008–2009 μια μαζική άνθηση φυκιών «ερυθράς παλίρροιας» έθεσε εκτός λειτουργίας αρκετές εγκαταστάσεις στο Ομάν και στα ΗΑΕ για έως και δύο μήνες εξαιτίας αυτού του κινδύνου» σημειώνει το CSIS.

Οι συνέπειες θα είναι καταστροφικές

Το Ατλαντικό Συμβούλιο κάνει λόγο για καταστροφικές συνέπειες εάν το Ιράν κατέστρεφε με επιτυχία την υποδομή αφαλάτωσης του Κόλπου. «Οι επιπτώσεις ενός σημαντικού πλήγματος πιθανότατα θα εξαπλώνονταν στις πόλεις, διαταράσσοντας την υδροδότηση σε τοπικές και κρατικές δημόσιες εγκαταστάσεις, επιχειρήσεις, κατοικίες, ξενοδοχεία και γεωργικές δραστηριότητες. Αυτή η υποδομή είναι επίσης ενσωματωμένη στα εθνικά ηλεκτρικά δίκτυα, πράγμα που σημαίνει ότι οι ζημιές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε εκτεταμένες διακοπές ρεύματος σε επίπεδο πόλης ή να καταστήσουν αναγκαίες εκκλήσεις για πλήρεις εκκενώσεις».

Επίσης, μπορεί να έχουν αναπτύξει οι χώρες αυτές σημαντική παραγωγική ικανότητα, αλλά δεν διαθέτουν ικανότητα αποθήκευσης νερού σε περιπτώσεις βίαιης διακοπής.

Οι χώρες του Κόλπου δαπάνησαν δεκαετίες για να στήσουν ένα επιχειρηματικό μοντέλο «που βασίζεται στη φήμη τους ως νησίδων ευημερίας και σταθερότητας ακόμη και μέσα σε θάλασσες γεωπολιτικής αναταραχής. Η συνεχιζόμενη ικανότητα εξαναγκασμού του Ιράν να προκαλεί δυνητικές κρίσεις νερού σε όλο το GCC θέτει εκ των προτέρων υπό αμφισβήτηση αυτή την παραδοχή».

Μόνο τα τελευταία 20 χρόνια οι χώρες του Κόλπου έχουν επενδύσει 53,5 δισ. δολ. στις υποδομές αφαλάτωσης. Όπως αναφέρει ανάλυση του Ατλαντικού Συμβουλίου, περίπου 100 εκατ. άνθρωποι στη Μέση Ανατολή δεν θα είχαν τακτική πρόσβαση σε πόσιμο νερό. περισσότερες από τετρακόσιες εκ των οποίων βρίσκονται στον Κόλπο. Και ένας μικρότερος αριθμός εγκαταστάσεων είναι υπεύθυνος για μεγάλο μέρος της παραγωγής.

Για ασφαλιστές, επενδυτές -και κατοίκους- που ενδέχεται να αναγκαστούν να φανταστούν ότι θα βασίζονται σε δεξαμενόπλοια και βυτιοφόρα για να φτάνει ζωτικό νερό στα σπίτια, τα νοσοκομεία, τα σχολεία και τις επιχειρήσεις τους, η εμπιστοσύνη στη συνεχιζόμενη ασφάλεια αυτού του επιχειρηματικού μοντέλου θα μπορούσε να στερέψει πολύ πριν από την τελευταία σταγόνα νερού από τις βρύσες τους.

Η μεγάλη ειρωνεία είναι ότι αυτούς τους κινδύνους θα τους απέφευγαν οι χώρες του Κόλπου συμμαχώντας με τις ΗΠΑ. Όπως αναφέρει το Κάρνεγκι ο «πόλεμος έχει αναδείξει την εξάρτηση της ασφάλειας του Κόλπου από τις ΗΠΑ. Η δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ έχει ρητά επιδιώξει να υποβαθμίσει τη σημασία της Μέσης Ανατολής. Η Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας του 2025 υποστήριξε ότι «ο ιστορικός λόγος της Αμερικής για εστίαση στη Μέση Ανατολή θα υποχωρήσει» και χαρακτήρισε την περιοχή «χώρο συνεργασίας, φιλίας και επενδύσεων», απορρίπτοντας την ιδέα «άκαρπων πολέμων οικοδόμησης εθνών». Ο πόλεμος με το Ιράν έρχεται σε αντίθεση με τους διακηρυγμένους στόχους της κυβέρνησης σχεδόν σε κάθε επίπεδο. Επιπλέον, οι ηγεσίες του Κόλπου εργάζονταν για την ανάπτυξη ενός αποτελεσματικού περιφερειακού μηχανισμού ασφάλειας που θα τις καθιστούσε λιγότερο εξαρτημένες από τις αμερικανικές συνεργασίες ασφάλειας. Αντίθετα, αυτός ο πόλεμος έχει ενισχύσει έναν φαύλο και δαπανηρό κύκλο εξάρτησης που και οι δύο πλευρές θα προτιμούσαν να εγκαταλείψουν — αλλά είναι πιθανό να συνεχιστεί στο προβλέψιμο μέλλον».