Μανόλης Αναγνωστάκης: Ο πόρος της ποίησης μέσα από την ανάγκη της πενίας

Μανόλης Αναγνωστάκης: πενήντα χρόνια ποιητής, ανάμεσά μας. Κάπως στρογγυλεμένα βέβαια, αφού η πρώτη συλλογή του τυπώθηκε στη Θεσσαλονίκη το ’45 και περιέχει ποιήματα γραμμένα από το ’41 έως το ’44. Σημασία όμως δεν έχει η σχολαστική αυτή λεπτομέρεια.

Μιλάμε για χρόνια, και κινδυνεύουμε να πέσουμε σε παγίδα, ταυτίζοντας τον τρέχοντα εξωτερικό χρόνο με τον εσωτερικό και ποιητικό. Γιατί μπορεί οι δύο αυτοί χρόνοι σε κάποιους ποιητές να συντονίζονται, να τα παν καλά μεταξύ τους· σε άλλους όμως φαίνεται πως αντιμάχονται ο ένας τον άλλο και ελέγχονται αμοιβαίως. Έχω τη βεβαιότητα ότι στη δεύτερη κατηγορία ανήκει η περίπτωση του Μανόλη Αναγνωστάκη.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 30.4.1994, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Το ζεύγος εξάλλου «έξω χρόνος – μέσα χρόνος», «ιστορικός χρόνος – ποιητικός χρόνος» σφράγισε όλη την πορεία του Μανόλη Αναγνωστάκη. Φτάνει να θυμηθούμε τους τίτλους των δύο κύκλων της ποίησής του, από όπου διέφυγαν μόλις οι «Παρενθέσεις» και η εύστοχη βολή του 1970 (σ.σ. αναφορά στην ποιητική συλλογή «Ο Στόχος», η οποία πρωτοεμφανίστηκε το 1970 στο συλλογικό τόμο «Δεκαοχτώ Κείμενα»): «Εποχές», «Εποχές 2», «Εποχές 3» – «Η Συνέχεια», «Η Συνέχεια 2», «Η Συνέχεια 3». Τίτλοι οδόσημα που ειδοποιούν τον προσεχτικό αναγνώστη για έναν δίδυμο δρόμο, που άνοιξε και τον έφερε σε πέρας ο ποιητής· στην αρχή μαζί με κάποιους φίλους (ας πούμε: συντρόφους ή για να θυμηθώ την Οδύσσεια: εταίρους), που καθ’ οδόν όμως λιγόστευαν, και τελικώς έμεινε σχεδόν μόνος, να ψάχνει τον ασυντέλεστο ακόμη νόστο του.

Διαφωνώ με τον φίλο Νάσο Βαγενά, που προχτές έγραφε στο «Βήμα της Κυριακής» πως έφτασε πια ο καιρός να ξαλαφρώσουμε τον Αναγνωστάκη από το βάρος του πολιτικού ποιητή, που τον ερέθιζαν και τον ενέπνεαν προπάντων οι ασφυκτικές εξωτερικές συγκυρίες· να τον απογυμνώσουμε επιτέλους, για να ανακαλύψουμε τον υπαρξιακό πυρήνα της ποίησής του, που είναι, κατά τη γνώμη πάντοτε του Βαγενά, και ο ανθεκτικότερος.

Επιμένω ότι, όποτε κι όπως κι αν διαβαστούν τα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη (χτες, σήμερα, αύριο), δείχνουν πως βρίσκονται στη μέση μιας ζώνης πυρίκαυστης· πως αγωνίζονται να περισώσουν ό,τι απομένει —έστω συντρίμμια— από τη σύγκρουση πολιτικής και ποίησης, για να αναδείξουν αυτό που κάποτε ονόμασα «πολιτική και ποιητική ηθική». Πιστεύω ότι ο Μανόλης Αναγνωστάκης υπήρξε, και είναι, ένας ποιητής της πολιτικής κι ένας πολιτικός της ποίησης — συγχρόνως και αδιαιρέτως.

Με την προϋπόθεση βεβαίως ότι αυτή η ταλάντωση προχωρεί σε ανθρωπολογικό βάθος, μπορεί και σε βάραθρο, για να θυμηθούμε και τον Καρυωτάκη, έναν ποιητή που ο Αναγνωστάκης από νωρίς πρόσεξε και αφομοίωσε. Αυτό πάντως το ανθρωπολογικό και ανθρωπογνωστικό βάθος δίνει την τρίτη διάσταση στην ποίηση του Αναγνωστάκη. Το ζήτημα είναι αν κι εμείς το αναζητούμε ή, από φόβο, το αποστρεφόμαστε, γιατί δείχνει τον κόσμο της αλλαγής και της ανάγκης, που ορίζουν τη ζωή μας· από τα έξω προς τα μέσα, από τα μέσα προς τα έξω.

Στο πλατωνικό «Συμπόσιο», όπου η Διοτίμα παίρνει τον λόγο, για να ορίσει το αντιφατικό βάθος του Έρωτα, επιμένει στη γενεαλογία του: τον θέλει παιδί μιας σχεδόν αφύσικης συνεύρεσης ανάμεσα στον Πόρο (σ.σ. την προσωποποίηση της αφθονίας, της ευπορίας) και στην Πενία. Η ερωτική αυτή παραβολή της Διοτίμας ταιριάζει καλά νομίζω με την Ποιητική του Αναγνωστάκη. Θα δοκιμάσω να εξηγήσω με δυο λόγια το γιατί και το πώς.

Τώρα που τα χρόνια περίσσεψαν, αισθάνομαι καλύτερα πως οι ποιητές μοιράζονται: ανάμεσα σ’ εκείνους που καμαρώνουν πιο πολύ για τον πατέρα τους (τον Πόρο) — και είναι οι περισσότεροι· στους άλλους, τους λιγότερους, που δεν μπορούν και δεν θέλουν να ξεχάσουν τη μάνα τους (την Πενία)· οι πρώτοι μιλούν εκ περιουσίας· οι δεύτεροι εξ ανάγκης.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκει, κατά τη γνώμη μου, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ψάχνοντας συνεχώς τον πόρο της ποίησης μέσα από την ανάγκη της πενίας. Και δεν εννοώ αυτό που πολλοί από όσους γράφουν στίχους και ποιήματα ονομάζουν «εσωτερική ανάγκη», που δεν τους αφήνει να ησυχάσουν. Υποθέτω πως η διχοτομία ανάμεσα σε εξωτερική και εσωτερική ανάγκη για τον Αναγνωστάκη είναι ύποπτη· πέφτει έξω από το μαγνητικό πεδίο της πολιτικής και ποιητικής ηθικής· μοιάζει μάλλον εκφραστική πολυτέλεια, όσων φαντάζονται πως είναι από γεννησιμιού τους εύποροι — ποιητικά ή πολιτικά, ή και τα δύο. Ζήτημα βασικής επιλογής, που η αρχή της ίσως θα πρέπει να αναζητηθεί στα πρώτα εφηβικά χρόνια.

Αν υπήρξαν και στον τόπο μας (και ασφαλώς υπήρξαν) κάποιοι πράγματι αιρετικοί ποιητές της Αριστεράς, τότε σίγουρα ο Αναγνωστάκης είναι ένας από αυτούς, μπορεί και ο πρώτος. Ας μην ξεχνούμε ωστόσο ότι εδώ και κάμποσα χρόνια η Αριστερά, και όχι μόνο η δική μας, έχει πάθει ανακοπή. Ίσως λοιπόν η παρατεινόμενη σιωπή του Αναγνωστάκη να οφείλεται, εκτός των άλλων, και σ’ αυτό το πάθος της Αριστεράς, με το οποίο συμπάσχει. Ο ίδιος εξάλλου συμβούλευε στη «Συνέχεια», αρχές της δεκαετίας του ’50, υπό τον τίτλο «Αυτοί δεν είναι οι δρόμοι»: «Τεντώσου απορρίπτοντας των λόγων σου την πανοπλία,/κάθε εξωτερικό περίβλημά σου περιττό,/και της σιωπής το μέγα διάστημα, έτσι,/τεντώσου να πληρώσεις συμπαγής».

*Επιφυλλίδα του Δημήτρη Μαρωνίτη (Δ. Ν. Μαρωνίτη), που έφερε τον τίτλο «Πενήντα χρόνια Ποιητής» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» στις 30 Απριλίου 1994, παραμονή του Πάσχα.

Ο Δ. Ν. Μαρωνίτης

Ο Μανόλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 10 Μαρτίου 1925.

Σπούδασε Ιατρική στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και μετεκπαιδεύτηκε στην Ακτινολογία στη Βιέννη. Εργάστηκε ως γιατρός στη Θεσσαλονίκη και από τα τέλη του 1978 έζησε και εργάστηκε στην Αθήνα.

Πολιτικά στρατευμένος από νεαρή ηλικία στο χώρο της ανανεωτικής Αριστεράς, ο Αναγνωστάκης υπήρξε αρχισυντάκτης του φοιτητικού περιοδικού Ξεκίνημα (1944), έλαβε μέρος στην Εθνική Αντίσταση και κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου καταδικάστηκε από στρατοδικείο σε θάνατο για την παράνομη πολιτική δράση του (1949).

Ο Αναγνωστάκης πρωτοεμφανίστηκε επισήμως στο χώρο των γραμμάτων το 1945 με την ποιητική συλλογή «Εποχές».

Ακολούθησαν οι «Εποχές 2» (εκδόθηκαν το 1948, κατά τη διάρκεια της προφυλάκισης του ποιητή), οι «Εποχές 3» (1951), «Η Συνέχεια» (1954), οι «Παρενθέσεις» (1956), «Η Συνέχεια 2» (1956) και «Η Συνέχεια 3» (1962).

Ακολούθησε μια περίοδος ποιητικής σιωπής από πλευράς Αναγνωστάκη έως το 1970, όταν δημοσιεύτηκαν ποιήματά του υπό το γενικό τίτλο «Ο Στόχος» στα «Δεκαοχτώ Κείμενα», μια σημαντική αντιδικτατορική κατάθεση κορυφαίων πνευματικών ανθρώπων

Από το 1959 έως το 1961 ο Αναγνωστάκης υπήρξε διευθυντής του περιοδικού Κριτική, μέσα από τις στήλες του οποίου προέβαλε τα ευρωπαϊκά λογοτεχνικά ρεύματα της εποχής του.

Ο Αναγνωστάκης συνεργάστηκε με την εφημερίδα Αυγή και τα περιοδικά Ελεύθερα Γράμματα, Φιλολογικά Χρονικά, Νέα Ελληνικά, Διάλογος, Επιθεώρηση Τέχνης, Εποχές, Ο Αιώνας μας και Θούριος, όπου έγραψε δοκίμια, μελέτες και κριτικές βιβλίων.

Ο Αναγνωστάκης τοποθετείται στην πρώτη μεταπολεμική γενιά της νεοελληνικής ποίησης, μια γενιά που χαρακτηρίστηκε ως ποίηση της ήττας, καθώς πολλοί δημιουργοί της διέγραψαν την πορεία από την αισιόδοξη πίστη στο κομμουνιστικό όραμα στην απαισιοδοξία που προέκυψε από τη διάψευση των προσδοκιών τους.

Η γραφή του Αναγνωστάκη χαρακτηρίζεται από τη σταδιακή αναδίπλωση του ποιητή σε έναν προσωπικό κόσμο, στο πλαίσιο του οποίου επιχειρείται η διαφύλαξη των ανθρωπιστικών συναισθημάτων και αξιών που χάνονται στο σύγχρονο κόσμο. Η εν λόγω αναδίπλωση εκφράζεται κυρίως μέσω της κατ’ επίφασιν συναισθηματικής απόστασης του δημιουργού από τα θέματα που τον απασχολούν και της συχνά επιγραμματικής διατύπωσης.

Συχνή είναι επίσης στο έργο του η παρουσία της μνήμης, των αναφορών στην παιδική ηλικία και τους φίλους, της ταύτισης ποίησης και ζωής.

Έργα του Αναγνωστάκη μελοποιήθηκαν από τον Μίκη Θεοδωράκη και άλλους έλληνες συνθέτες και μεταφράστηκαν σε ξένες γλώσσες.

Ο ολιγογράφος ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης απεβίωσε στις 23 Ιουνίου 2005.