Μεξικό: Μετά τον θάνατο του «Ελ Μέντσο», το καρτέλ σπέρνει τον φόβο με fake news και προπαγάνδα

Μετά τον θάνατο του Νεμέσιο «Ελ Μέντσο» Οσεγκέρα Σερβάντες οι πληροφορίες για το Μεξικό που κατακλύζουν τον κόσμο μιλούν για σαρωτική βία και χάος. Ωστόσο, σύμφωνα με τους ερευνητές, πολλές από αυτές δεν είναι αληθείς. Πρόκειται για fake news, για μια συντονισμένη εκστρατεία προπαγάνδας από το Καρτέλ Χαλίσκο – Νουέβα Χενερασιόν. Στόχος του, να δείξει ότι τα αντίποινα για τον θάνατο του ηγέτη του, είναι μεγαλύτερα ή σκληρότερα από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.

Στην εξάπλωση των ψευδών πληροφοριών συνέβαλαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.

Αλήθεια και fake news

Tο ρεπορτάζ του πρακτορείου Reuters επισημαίνει ότι, πράγματι, ξέσπασαν αναταραχές σε πολλά μέρη του Μεξικού. Πιστοί στον «Ελ Μέντσο», τον ηγέτη του καρτέλ Χαλίσκο, έστησαν οδοφράγματα, πυρπόλησαν λεωφορεία και καταστήματα. Επίσης, επιτέθηκαν σε βενζινάδικα σε αντίποινα για τη δολοφονία του.

Ωστόσο, η εικόνα που επικρατεί στο διαδίκτυο είναι ακόμη χειρότερη. Μεταξύ των fake news που διακινούνται είναι ότι το αεροδρόμιο της Γκουανταλαχάρα, της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης στο Μεξικό, καταλήφθηκε από δολοφόνους. Ένα αεροπλάνο στον διάδρομο καιγόταν. Καπνός υψωνόταν από μια εκκλησία και πολλά κτίρια στην πόλη Πουέρτο Βαγιάρτα, που είναι δημοφιλής στους τουρίστες.

Το Reuters εξέτασε αυτές οι εικόνες και διαπίστωσε ότι ήταν ψευδείς. Ωστόσο κοινοποιήθηκαν δεκάδες χιλιάδες φορές. Όπως επισημαίνουν οι ειδικοί, η παραπληροφόρηση πολλαπλασιάζεται συστηματικά μετά από σημαντικά ειδησεογραφικά γεγονότα. Και η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης καθιστά αυτή τη διάδοση ακόμη ευκολότερη.

«Έχουμε τον έλεγχο»

Στην περίπτωση του θανάτου του «Ελ Μέντσο» τα fake news διαδίδονταν με εκπληκτική ταχύτητα όχι μόνο από ανυποψίαστους χρήστες αλλά και σε ορισμένες περιπτώσεις από το ίδιο το καρτέλ. Διότι θέλει να κάνει το κύμα των αντιποίνων να φαίνεται μεγαλύτερο και πιο τρομακτικό από ό,τι είναι στην πραγματικότητα.

Σύμφωνα με την Τζέιν Έσμπεργκ, επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, «προσπαθούν να δείξουν ότι η μεξικανική κυβέρνηση δεν έχει τον έλεγχο της χώρας». Η Έσμπεργκ έχει μελετήσει τον τρόπο με τον οποίο οι μεξικανικές εγκληματικές ομάδες χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Και εξήγησε ότι αυτή η στρατηγική βοήθησε στη δημιουργία μιας αφήγησης ότι το καρτέλ είχε παρουσία σε όλη τη χώρα. Ωστόσο, ταυτόχρονα, δυσκόλεψε τον προσδιορισμό της κλίμακας της βίας και τι αντιμετώπισαν στην πραγματικότητα οι δυνάμεις ασφαλείας.

Ο υπουργός Ασφαλείας του Μεξικού, Ομάρ Γκαρσία Χάρφουτς, δήλωσε ότι οι αρχές έχουν ήδη εντοπίσει «διάφορους λογαριασμούς» που αναπαράγουν fake news. Και σημείωσε ότι θα διεξαγάγουν μια εις βάθος έρευνα για να προσδιορίσουν ποιοι έχουν «άμεσες σχέσεις με το οργανωμένο έγκλημα». Είπε επίσης ότι υπάρχουν και λογαριασμοί «αφιερωμένοι στη διάδοση ψεμάτων», αλλά δεν έχουν εδραιωμένο εγκληματικό δεσμό.

REUTERS/Daniel Becerril

Η πρόεδρος του Μεξικού, Κλάουντια Σεϊνμπάουμ, δήλωσε ότι οι αρχές εργάζονται για να αντικρούσουν την παραπληροφόρηση. Κυκλοφορούν «πολλές, πολλές ψευδείς ειδήσεις» μετά τη δολοφονία του Ελ Μέντσο, σημείωσε.

Διαμορφώνοντας την κοινή γνώμη

Η περίπτωση του θανάτου του ηγέτη του καρτέλ Χαλίσκο δεν είναι η πρώτη στην οποία γίνεται χρήση των fake news. Τα καρτέλ στο Μεξικό χρησιμοποιούν εδώ και καιρό τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως μέσο προπαγάνδας. Είτε για συκοφαντήσουν τους αντιπάλους τους είτε για να «διαφημίσουν» το έργο των εγκληματικών ομάδων στην κοινότητα, όπως η διανομή βοήθειας κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Παραδοσιακά, το ψευδές υλικό που χρησιμοποιούνταν από τα καρτέλ ήταν υποδεέστερης τεχνολογίας. Όπως ανακυκλωμένα βίντεο των καρτέλ από προηγούμενα χρόνια ή βίαιες εικόνες από συγκρούσεις σε άλλες ηπείρους. Πλέον όμως, το υλικό που δημιουργείται από την τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει στα καρτέλ να παράγουν fake news πολύ υψηλής ποιότητας.

Επιπλέον, υπάρχουν και οι influencers των ναρκωτικών. Δηλαδή προσωπικότητες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με μεγάλους αριθμούς ακολούθων. Αυτοί αξιοποιούν τις πλατφόρμες τους για να δοξάσουν και ακόμη και να προωθήσουν το οργανωμένο έγκλημα, ανοίγοντας νέους δρόμους στην προπαγάνδα.

Αυτές οι εκστρατείες παραπληροφόρησης και διάδοσης fake news μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιζήμιες στο Μεξικό. Στη χώρα αυτή, η βία δυσκολεύει την πρόσβαση των δημοσιογράφων σε μέρη της χώρας για να κάνουν ρεπορτάζ και να ξεχωρίσουν τα γεγονότα από τη μυθοπλασία, επισημαίνει η Τζέιν Έσμπεργκ.

REUTERS/Jose Luis Gonzalez/File Photo

Η οποία πάντως, όπως και άλλοι συνάδελφοί της, επισημαίνουν ότι είναι συχνά δύσκολο να προσδιοριστεί με βεβαιότητα ποιοι λογαριασμοί ή ιστολόγια συνδέονται με τα καρτέλ, διαδίδοντας fake news.

Μετατοπίζοντας την ουσία

Ο Πάμπλο Καλντερόν, αναπληρωτής καθηγητής πολιτικής και διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Northeastern του Λονδίνου, εξήγησε πώς λειτουργούν τα καρτέλ. Χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να ενισχύσουν την εικόνα και την εξουσία τους και να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη, μεταξύ άλλων μέσω των fake news.

Για τον Καλντερόν, «η Κυριακή ήταν μια καλή μέρα για τις μεξικανικές δυνάμεις ασφαλείας. Αλλά το οργανωμένο έγκλημα κατάφερε να μετατοπίσει την αφήγηση μακριά. Από τη στρατιωτική επιχείρηση, στο χάος».

• Με στοιχεία από το Reuters