Φιόντορ Ντοστογιέφσκι: Εν μέσω αντιφάσεων και ταλαντεύσεων

Στις 9 Φεβρουαρίου 1881 (28 Ιανουαρίου με το παλαιό ημερολόγιο) απεβίωσε στην Αγία Πετρούπολη ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, εξέχουσα μορφή όχι μόνο της ρωσικής αλλά και της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Ο Ντοστογιέφσκι (απαντά και ως Ντοστογιέβσκι στην ελληνική), ο οποίος είχε γεννηθεί στη Μόσχα στις 11 Νοεμβρίου 1821, βίωσε κατά τη διάρκεια της ζωής του πολλές στερήσεις και περιπέτειες συνεπεία των φιλελεύθερων ιδεών του.

Η καταδίκη του σε θάνατο, η οποία μετατράπηκε την ύστατη κυριολεκτικά στιγμή σε καταναγκαστικά έργα τεσσάρων ετών στη Σιβηρία, αποτέλεσε το αποκορύφωμα των δοκιμασιών αυτών.

Μετά την απελευθέρωσή του ο Ντοστογιέφσκι συνέχισε τον ιδεολογικό του αγώνα μέσω των περιοδικών «Χρόνος» και «Εποχή», τα οποία εξέδωσε μαζί με τον αδελφό του.

Ο Ντοστογιέφσκι το 1860

Στη συνέχεια, εξαιτίας σοβαρών οικονομικών προβλημάτων, ο Ντοστογιέφσκι κατέφυγε στο εξωτερικό, από το 1867 έως το 1871, όταν του επετράπη να επιστρέψει στην Αγία Πετρούπολη.

Στα πλέον σημαντικά έργα του Ντοστογιέφσκι συγκαταλέγονται τα μυθιστορήματα «Έγκλημα και τιμωρία», «Ο ηλίθιος», «Δαιμονισμένοι», «Ο έφηβος» και «Αδελφοί Καραμάζοβ».

Κύριοι θεματικοί άξονες στα έργα του είναι ο άνθρωπος αυτός καθαυτόν και η ανθρώπινη τύχη.

Οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι αποτελούν κομμάτι ενός πένθιμου τοπίου, ενός ιδιαίτερα στενόχωρου περιβάλλοντος, όπου κυριαρχεί η δυστυχία, ο ζόφος. Οι μεγάλες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στη ζωή τους αντανακλούν τα σοβαρά προβλήματα της εποχής του Ντοστογιέφσκι, την κρίση της ρωσικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, τις επαναστατικές ζυμώσεις και τις αρχές του δημοκρατικού ουμανισμού που απλώνονταν εκείνη την περίοδο ανά την Ευρώπη.

Ο Ντοστογιέφσκι το 1879

Σημαντικό ρόλο στα έργα του Ντοστογιέφσκι διαδραματίζουν, επίσης, οι έννοιες του κακού και της ελευθερίας. Κατά το μεγάλο ρώσο συγγραφέα, «με το κακό ο άνθρωπος δοκιμάζεται και κρίνεται, και ή σώζεται ή χάνεται». Οι πρωταγωνιστές του, έρμαια της μοίρας τους, επιχειρούν επί ματαίω να ανασάνουν, ενόσω ονειρεύονται το φως και την ευτυχία.

Ο τρόπος με τον οποίον καταφέρνει ο Ντοστογιέφσκι να διεισδύσει στα μύχια της ανθρώπινης ψυχής και ύπαρξης καθιστά τα έργα του διαχρονικώς επίκαιρα.

Στο φύλλο του «Βήματος» που είχε κυκλοφορήσει την Παρασκευή 17 Ιουνίου 1955, και με αφορμή την κυκλοφορία δύο νέων τότε βιβλίων για τον Ντοστογιέφσκι, είχε δημοσιευτεί ένα σχετικό κείμενο, το οποίο είχε ως πηγή του «Ιδιαιτέρα Υπηρεσία» με έδρα το Παρίσι.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 17.6.1955, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Στο εν λόγω κείμενο διαβάζουμε τα εξής:

Δεν είναι έργον εύκολον να πλησιάσης τον «Ντοστογιέφσκι άνθρωπον». Η μελέτη του έργου του και της αλληλογραφίας του, η εμπεριστατωμένη ανάγνωσις του Ημερολογίου του και αι αφηγήσεις των συγχρόνων του και πάλιν δεν ημπορούν να μας βοηθήσουν και πολύ. Η τρομερή επιφυλακτικότης του και αι «αντιδράσεις» της χήρας του και της κόρης του συνετέλεσαν εις το να ριφθή ένα ψεύτικον φως εις έναν άνθρωπον του οποίου η ζωή υπήρξε «μυθιστόρημα του Ντοστογιέφσκι», όπως έλεγεν ο Ανρί Τρουαγιά (σ.σ. Henri Troyat, διακεκριμένος γάλλος συγγραφέας, βιογράφος και ιστορικός με ρωσοαρμενική καταγωγή, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας, 1911-2007). Λησμονούμεν ότι ο άνθρωπος αυτός, που δικαίως θεωρείται μαζί με τον Νίτσε ο μεγάλος προφήτης της συγχρόνου εποχής μας, υπήρξε το θύμα μιας δραματικής και συγκλονιστικής αισθηματικής και σεξουαλικής ζωής.

Δύο πρόσφατα βιβλία ήλθαν να φωτίσουν την παρημελημένην αυτήν πλευράν του Ντοστογιέφσκι. Το ένα είναι ένα δοκίμιον του Ρώσσου συγγραφέως Μαρκ Σλόνιμ (σ.σ. Marc Slonim, διεθνούς φήμης συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, γεννημένος στη Ρωσία, 1894-1976) «Οι τρεις έρωτες του Ντοστογιέφσκι» και το άλλο μία νέα έκδοσις των «Αναμνήσεων από το σπίτι των πεθαμένων» με πρόλογον του Ζαν Γκρενιέ (σ.σ. Jean Grenier, γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας, 1898-1971), που τοποθετεί με σαφήνειαν το βασικόν αυτό έργον διά την ζωήν του Ντοστογιέφσκι εις τον καιρόν του και εις την ευρωπαϊκήν σκέψιν μέχρι του Σαρτρ και του Καμύ. Η παιδική ηλικία του Ντοστογιέφσκι και η αισθηματική του ζωή έχουν αναμφισβητήτως παίξει πρωτεύοντα ρόλον εις το υποσυνείδητον του συγγραφέως. Είναι γνωστόν ότι όταν η μητέρα του απέθανε, ο Φεντόρ Μιχαΐλοβιτς Ντοστογιέφσκι δεν ήτο παρά 16 ετών. Δύο χρόνια αργότερα ο πατέρας του εδολοφονείτο από χωρικούς που τον εμισούσαν. Ο φρικτός αυτός θάνατος συνεκλόνισε τον Ντοστογιέφσκι. Ο Φρόυντ βεβαιώνει ότι η ασθένειά του, που ως τότε ήτο χωρίς μεγάλην σοβαρότητα, μετεβλήθη εις επιληψίαν ύστερα από το τρομερόν κτύπημα που υπέστη. Ο Βιεννέζος επιστήμων υπεστήριζε πράγματι ότι ο Ντοστογιέφσκι ηύχετο υποσυνειδήτως τον θάνατον του πατέρα του επειδή είχε κατορθώσει να επιζήση της μητέρας του που την ελάτρευε, και ότι η ευχή του αυτή, που άθελά του επραγματοποιήθη, του επροκάλεσε τρόμον και συνεχείς τύψεις. Έτσι, διά την Φροϋδικήν Σχολήν, το Οιδιπόδειον σύμπλεγμα ερμηνεύει όχι μόνον τον μαζοχισμόν του Ντοστογιέφσκι και την παραδοχήν του πόνου, αλλά ακόμη και την αντίστασίν του εναντίον όλων των μορφών της πατρότητος και της αυταρχικότητος. Όλαι αι αντιφάσεις του Ντοστογιέφσκι, αι ταλαντεύσεις του μεταξύ σοσιαλισμού και συντηρητικών αρχών, μεταξύ αθεΐας και θρησκείας, έχουν τας ρίζας των εις το ψυχολογικόν αυτό σοκ.

Ο Μαρκ Σλόνιμ αποφεύγει να δίδη πολλήν πίστιν εις τας φροϋδικάς αυτάς θεωρίας, που δεν είναι εις θέσιν να δώσουν το κλειδί του ασύλληπτου ιδεολογικού και ψυχολογικού πλούτου του Ντοστογιέφσκι. Αφηγούμενος με δύναμιν, άνεσιν και φυσικότητα τας ερωτικάς περιπετείας του Ντοστογιέφσκι, τόσον τας σεξουαλικάς μαζοχιστικάς όσον και τας αισθηματικάς, ο Μαρκ Σλόνιμ εξερευνά κατά τρόπον υπέροχον το ερωτικόν «υπόγειον» του Ντοστογιέφσκι. Ξεμπλέκοντας το αντιφατικό κουβάρι των αισθημάτων και των ενστίκτων του συγγραφέως και των πληροφοριών που συνέλεξε σχετικά προς τις γυναίκες που αγαπήθηκαν από τον συγγραφέα του «Ηλίθιου», ο Μαρκ Σλόνιμ μάς βοηθά να εμβαθύνωμε περισσότερον εις την προσωπικότητα του Ντοστογιέφσκι.

Ύστερα από την ανάγνωσιν του δοκιμίου του Μαρκ Σλόνιμ και την βαθεία μελέτη του Ζαν Γκρενιέ, εβυθίσθηκα με νέον πάθος και συγκίνησιν εις το εφιαλτικόν αυτό βιβλίον του μεγάλου Ρώσσου συγγραφέως «Το Υπόγειο». Το έργον αυτό, που έχει μίαν πραγματικά εκπληκτικήν δύναμιν σκέψεως, προαναγγέλλει τα μεγάλα αριστουργήματα, όπως τους «Δαιμονισμένους», τους «Αδελφούς Καραμάζωφ» και το «Έγκλημα και Τιμωρία», και αποδεικνύεται ως είδος πνευματικής κρύπτης όπου ο Ντοστογιέφσκι είχε τρόπον τινά θάψει τους πολυτιμότερους θησαυρούς του. Η αρχική φράσις του βιβλίου «Είμαι άρρωστος… είμαι κακός… είμαι άσχημος» μάς φέρει ασυναισθήτως εις την μνήμην τον Σταβρόγκιν των «Δαιμονισμένων».

Μια σελίδα από τους «Αδελφούς Καραμάζωφ»

Μη λησμονούμεν ότι, αν ο Ντοστογιέφσκι υπήρξεν ένας μεγάλος αισθηματίας, επίσης υπήρξε πνεύμα κατ’ εξοχήν θρησκευτικόν. Δύο τροχιαί χαράσσουν το έργον του. Η μία είναι η παθιασμένη ανταρσία εναντίον του Θεού και του ηθικού νόμου, όπως μας εμφανίζεται εις τον «Μύθον του Μεγάλου Ιεροεξεταστού», εις το πρόσωπον του Ιβάν Καραμάζωφ και του Σμερντιακώφ ή του Κιρίλωφ και του Νικολάι Σταβρόγκιν. Η άλλη τροχιά είναι η του αγνού θρησκευτικού αισθήματος. Ευρίσκομεν έτσι τους ανθρώπους του λαού να πορεύωνται προς το θείον, τις «ευσεβείς γυναίκες», τους σιωπηλούς που τους εξουσιάζει η μεγάλη παραδοχή της θείας θελήσεως. Η τροχιά αυτή φέρει αφ’ ενός προς τις δύο Σόνιες και αφ’ ετέρου προς τον στάρετς Ζοσιμά και τον Αλιόσα Καραμάζωφ, τον πραγματικόν αυτόν άνθρωπον του Θεού με τας υψηλάς πνευματικάς φιλοδοξίας. Αι δύο αυταί τροχιαί συναντώνται, χωρίζουν, μπλέκουν πάλι και αποτελούν την γεωμετρικήν διάρθρωσιν του θρησκευτικού σύμπαντος του Ντοστογιέφσκι. Σύμπαντος που ευρίσκεται εις διαρκή κίνησιν και που αντί να μας προσκαλή προς ανάπαυσιν, αντιθέτως μας ξυπνά, απαιτεί από μας έντασιν της προσοχής μας και έρχεται να χαλάση την ωραίαν ισορροπίαν των αντιλήψεών μας και των κοινωνικών μας συστημάτων. «Δεν ήλθα να φέρω την ειρήνην, αλλά το ξίφος». Η φράσις αυτή του Ευαγγελίου ταιριάζει απολύτως εις τον Ντοστογιέφσκι, που, όπως το έγραψε ο Αντρέ Συαρές (σ.σ. André Suarès, γάλλος δοκιμιογράφος, ποιητής και κριτικός, 1868-1948), είναι «η μεγαλυτέρα συνείδησις του συγχρόνου κόσμου».