Φιόντορ Ντοστογιέφσκι: Ο πόνος ως μόνο όπλο εναντίον του κακού

Εις τας 28 Ιανουαρίου 1881, πριν 75 χρόνια ακριβώς, ένας άνδρας εξήντα ετών, ασθενικός, που εις όλην την ζωήν του υπήρξε θύμα μιας περίεργης και ακατάβλητης ασθενείας, έκλεινε για πάντα τα μάτια του εις την Αγίαν Πετρούπολιν. Ο Ντοστογιέφσκι, ο μοναδικός ίσως άνθρωπος εις τον κόσμον που εγνώρισε τόσο καλά το Καλό και το Κακό, εγκατέλειψε για πάντα την ζωή και την πόλιν της ομίχλης, που υπήρξεν ο συνεχής περίπου διάκοσμος όλων των βιβλίων του. Δεν θα ταίριαζε εις ένα άρθρον εφημερίδος να καταπιασθή για χιλιοστή φορά με την βιογραφίαν του συγγραφέως ή με την ανάλυσιν του έργου του, που έχει μεταφρασθή εις όλες τις γλώσσες του κόσμου. Αι επέτειοι όμως του είδους αυτού μας παροτρύνουν εις το να πάρωμε πάλι εις τα χέρια μας αυτά τα βιβλία και να ξαναδιαβάσωμε για πολλοστήν φορά αυτές τις σελίδες από θειάφι και φως, που ανεστάτωσαν τόσες συνειδήσεις.

Οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι φορούν την ρωσσικήν ενδυμασίαν, αλλά αν τους αφήσωμε γυμνούς, ο άνθρωπος οιασδήποτε ηπείρου θα αναγνωρίση μέσα τους τον εαυτό του, αρκεί να είναι τίμιος και ικανός για αυτοκριτική. Είναι βίαιοι, αλλοπρόσαλλοι, υπερβολικοί, και οι επιπόλαιος αναγνώστης, που δεν είναι συνηθισμένος εις την ανάλυσιν του εαυτού του, έχει την τάσιν να τους θεωρή ξένους γι’ αυτόν και ακατανόητους.

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 17.2.1956, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η αλήθεια είναι ότι η συμπεριφορά τους ξενίζει τον άνθρωπον της Δύσεως. Ωρισμένοι λαοί είναι περισσότερον πρωτόγονοι από άλλους, και αν αφήνονται να παρασυρθούν από τα αισθήματά τους περισσότερον από άλλους, τούτο συμβαίνει διότι το υποσυνείδητόν τους είναι πιο ζωντανό και δεν έχει συνθλιβή. Ο Φρανσουά Μωριάκ νομίζω είναι εκείνος που είπεν ότι σπανίως ονομάζομε τα πάθη μας με το αληθινόν όνομά τους. Και η υπηρεσία που ο Ντοστογιέφσκι μάς προσφέρει με το στόμα των ηρώων του είναι να μας πληροφορήση για τα πάθη αυτά που κατοικούν εντός μας και να μας φέρη αντιμέτωπους μαζί τους. Σκάβει, μεγαλώνει την λασπωμένη άβυσσο της ψυχής μας, ως που έντρομοι να ξανακλείσωμε το αποτρόπαιο βιβλίο που θολώνει έτσι τον καθρέπτη όπου καμαρώνομε τις αρετές μας.

Ο Ντοστογιέφσκι μάς ρίχνει εις μίαν πυρκαϊάν, από την οποίαν μας βγάζει για να μας πετάξη εις μίαν άλλην. Πουθενά ανάπαυλα. Μαζί του ευρισκόμεθα εις την καρδιά της τραγωδίας. Μα δεν μοιάζει εις τίποτε με τους συγχρόνους μας εκείνους, για να αναφέρωμε μόνον τον Κάφκα, τον Σαρτρ και τον Καμύ, που και εκείνοι απεικονίζουν κατά κάποιον τρόπο τον παραλογισμό του κόσμου. Διότι ο Ντοστογιέφσκι δεν πιστεύει εις τον παραλογισμό. Ο πόνος που περιγράφει δεν είναι μάταιος και η ελπίδα ως το τέλος παραμένει ανέπαφη. Κανένα δράμα ποτέ δεν το περιέγραψε μόνο, ούτε και το έζησε μόνο διανοητικά. Οι δοκιμασίες της ζωής του άφησαν επάνω του ανεξίτηλα ίχνη. Ποιες σκέψεις άραγε επέρασαν από το μυαλό του και την ψυχή του κατά τα πέντε εκείνα λεπτά που εστάθηκε απέναντι εις τον δήμιο; Ως αναστημένος Λάζαρος επέστρεψεν εις τον κόσμο των ζωντανών με ένα τραύμα που δεν έκλεισε ποτέ. Το ικρίωμα στάθηκε για την συνείδησίν του ό,τι για τον Πασκάλ η νύκτα της 24ης Νοεμβρίου 1654.

Αρνητής εκ φύσεως εν τούτοις ο Ντοστογιέφσκι, δεν είναι μηδενιστής. Γιατί; Διότι δεν υπάρχει εις τον μηδενισμό αληθινή τραγωδία. Το πρόβλημα για τον μηδενιστή έχει λυθή, η ζωή γίνεται απλούστατη και χονδροειδής. Εις τον Ντοστογιέφσκι δεν υπάρχει μηδέν. Το κακό είναι μία πραγματικότης δυνατή και χειροπιαστή. Εις το έργον του όλοι οι διάβολοι, όλα τα κακά πνεύματα, όλα τα δαιμόνια, και τα πλέον ποταπά, προσπαθούν ν’ αποδείξουν την ύπαρξίν τους και να ενσαρκωθούν. Εναντίον αυτής της πραγματικότητος ένα μόνον όπλον υπάρχει: ο πόνος. Ο Ντοστογιέφσκι θα απέρριπτε με φρίκη την τάσιν αυτή της εποχής μας να απομακρύνωμε τον πόνον από τις ανθρώπινες συνθήκες. Ο άνθρωπος που δεν υποφέρει, δεν έχει τίποτε το ανθρώπινον, κηρύσσει ο Ντοστογιέφσκι. Ο χριστιανικός αυτός συγγραφεύς αγνοεί την χάριν που δίδεται δωρεάν. Πρέπει να εργασθή για να την αποκαταστήση, να υποφέρη, να παλαίψη εναντίον του εαυτού του. Ποτέ η Βασιλεία των Ουρανών δεν υπήρξε το έπαθλον τόσον σκληρής μάχης. Ποτέ ο Ντοστογιέφσκι δεν ναρκώνεται, ποτέ δεν κλείνει τα μάτια. Τα έργα του είναι ένας συνεχής καλπασμός που μας κόβει την αναπνοή. Τα γεγονότα κυνηγούν το ένα το άλλο σαν τις λέξεις. Δεν υπάρχουν περιγραφαί της φύσεως, των σπιτιών, των ανθρώπων… Δεν ξεύρομε τι φορούν οι ήρωές του, τι τρώγουν, τι κάνουν όταν δεν ομιλούν. Γρήγορα-γρήγορα, πηδώντας σαν εμπόδια αυτές τις ανούσιες λεπτομέρειες, ο συγγραφεύς χυμά προς το ουσιώδες, την ψυχή του ανθρώπου. Ποτέ δεν λοξοκυττάζει προς τον αναγνώστη, δεν σκέπτεται να τον ξεκουράση, δεν προσπαθεί να του αρέση. Τον ξυπνά, τον ανησυχεί, τον εξοργίζει, με μια λέξιν τον βασανίζει.

Το ενδιαφέρον του Ντοστογιέφσκι στρέφεται πάντοτε προς το εσωτερικό του ανθρώπου, όχι προς τον κοινωνικόν άνθρωπο. Η κοινότητα που τον απασχολεί δεν είναι μία κοινωνία με λογικήν διάρθρωσιν, αλλ’ η κοινότητα του πόνου. Κανένα καθεστώς, κανένας νόμος δεν είναι ικανά, παρ’ όλες τις υποσχέσεις τους, να αποκλείσουν την τραγωδία από την ζωή. Εφ’ όσον η αμαρτία δεν έχει καταργηθή, εφ’ όσον υπάρχει έστω και ένα παιδάκι εις τον πλανήτη που υποφέρει, κανείς δεν έχει το δικαίωμα να είναι ευτυχισμένος. Η απολύτρωσις δεν ημπορεί να γίνη παρά διά μέσου του πόνου και η ανάστασις είναι η αμοιβή του θανάτου. Κανείς άλλος δεν είπε με περισσότερη δύναμιν ότι η ευτυχία δεν χρειάζεται εις τους ανθρώπους. Ο Ντοστογιέφσκι απαιτεί από τον καθένα να αναγνωρίση το σφάλμα του, το έγκλημά του, το αμάρτημά του. Και αν ο άνθρωπος είναι προσωπικά αθώος, εν τούτοις είναι συνένοχος όλων των σφαλμάτων, των εγκλημάτων και των αμαρτιών που άλλοι διαπράττουν δίπλα του. Να αγαπούσε τάχα την ελευθερία; Ναι, πάνω απ’ όλα. Αλλά ο αγώνας για την ελευθερία πρέπει να διαδραματίζεται μέσα εις την ψυχή του κάθε ανθρώπου. Η ελευθερία θα βασιλεύση εις τον κόσμον μόνον όταν ο κάθε άνθρωπος γίνη ελεύθερος. Και πώς θα γίνη ελεύθερος; Ο Ντοστογιέφσκι το είπε εις τον λόγον του για τον Πούσκιν: «Όταν νικήσης τον εαυτό σου, τότε θα είσαι ελεύθερος όσο δεν ήσουν ποτέ άλλοτε, όσο δεν θα ημπορούσες ποτέ να το φαντασθής. Τότε θα αρχίσης τα μεγάλα έργα και θα ελευθερώσης και τους άλλους ανθρώπους».

*Κείμενο αφιερωμένο στον Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, στην προσωπικότητα και στο συγγραφικό έργο του, με αφορμή τη συμπλήρωση 75 ετών από το θάνατό του. Είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Παρασκευή 17 Φεβρουαρίου 1956.

Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι γεννήθηκε στη Μόσχα στις 11 Νοεμβρίου 1821.

Αφού πρώτα εντάχθηκε στη Στρατιωτική Σχολή Μηχανικού και υπηρέτησε επί ένα χρόνο στην Πετρούπολη, ο Ντοστογιέφσκι παραιτήθηκε και ασχολήθηκε αποκλειστικά με τη συγγραφή και τη μελέτη της λογοτεχνίας.

Η ζωή του, συνεπεία των φιλελεύθερων ιδεών του, έβριθε στερήσεων και περιπετειών, με αποκορύφωμα την καταδίκη του σε θάνατο, η οποία μετατράπηκε την ύστατη κυριολεκτικά στιγμή σε καταναγκαστικά έργα τεσσάρων ετών στη Σιβηρία.

Μετά την απελευθέρωσή του ο Ντοστογιέφσκι συνέχισε τον ιδεολογικό του αγώνα μέσω των περιοδικών «Χρόνος» και «Εποχή», τα οποία εξέδωσε μαζί με τον αδελφό του.

Στη συνέχεια, εξαιτίας σοβαρών οικονομικών προβλημάτων, ο Ντοστογιέφσκι κατέφυγε στο εξωτερικό, από το 1867 έως το 1871, όταν του επετράπη να επιστρέψει στην Πετρούπολη.

Στα πλέον σημαντικά έργα του Ντοστογιέφσκι συγκαταλέγονται τα μυθιστορήματα «Έγκλημα και τιμωρία», «Ο ηλίθιος», «Δαιμονισμένοι», «Ο έφηβος» και «Αδελφοί Καραμάζοβ».

Κύριοι θεματικοί άξονες στα έργα του είναι ο άνθρωπος αυτός καθαυτόν και η ανθρώπινη τύχη.

Οι ήρωες του Ντοστογιέφσκι αποτελούν κομμάτι ενός πένθιμου τοπίου, ενός ιδιαίτερα στενόχωρου περιβάλλοντος, όπου κυριαρχεί η δυστυχία, ο ζόφος.

Οι μεγάλες δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στη ζωή τους αντανακλούν τα σοβαρά προβλήματα της εποχής του Ντοστογιέφσκι, την κρίση της ρωσικής κοινωνίας του 19ου αιώνα, τις επαναστατικές ζυμώσεις και τις αρχές του δημοκρατικού ουμανισμού που απλώνονταν εκείνη την περίοδο ανά την Ευρώπη.

Σημαντικό ρόλο στα έργα του Ντοστογιέφσκι διαδραματίζουν, επίσης, οι έννοιες του κακού και της ελευθερίας.

Κατά το μεγάλο ρώσο συγγραφέα, «με το κακό ο άνθρωπος δοκιμάζεται και κρίνεται, και ή σώζεται ή χάνεται».

Οι πρωταγωνιστές του, έρμαια της μοίρας τους, επιχειρούν επί ματαίω να ανασάνουν, ενόσω ονειρεύονται το φως και την ευτυχία.

Ο τρόπος με τον οποίον καταφέρνει ο Ντοστογιέφσκι να διεισδύσει στα μύχια της ανθρώπινης ψυχής και ύπαρξης καθιστά τα έργα του διαχρονικώς επίκαιρα.

Ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι απεβίωσε στην Πετρούπολη στις 9 Φεβρουαρίου 1881 (28 Ιανουαρίου με το παλαιό ημερολόγιο).