Απ’τη ζωή βγαλμένο; Πολιτικοί, αστυνομικοί και πράκτορες οι «κακοί» των νέων τηλεοπτικών θρίλερ

Δεν χρειάζεται πια να εμφανιστεί ένας μασκοφόρος δολοφόνος ή ένας τρομοκράτης για να στηθεί ένα τηλεοπτικό θρίλερ. Η αγωνία της εποχής είναι αλλού: στο αν το τηλεφώνημα που δεχόμαστε είναι απάτη, αν το email που ανοίγουμε είναι παγίδα, αν το χρήμα που κινείται πίσω από πολιτικές αποφάσεις συνδέει διεφθαρμένους Δυτικούς με εχθρικές δυνάμεις. Ακόμη και όταν ένας ένοπλος επιχειρεί να εισβάλει σε προεδρικό δείπνο, ένα μεγάλο κομμάτι του διαδικτύου σπεύδει να αναρωτηθεί αν το γεγονός είναι πραγματικό ή σκηνοθετημένο. Η καχυποψία έχει γίνει σχεδόν αντανακλαστικό. Τίποτα δεν μοιάζει απολύτως αξιόπιστο — ούτε στην πραγματική ζωή ούτε, πλέον, στην τηλεόραση.

Αυτό ακριβώς το κλίμα αξιοποιεί η νέα γενιά τηλεοπτικών θρίλερ. Την ώρα που η συνωμοσιολογία γνωρίζει μια από τις πιο δυνατές περιόδους της, η μικρή οθόνη ζει τη δική της χρυσή εποχή συνωμοσιών. Εκεί όπου άλλοτε οι κακοί των αστυνομικών σειρών και των θρίλερ ήταν τρομοκράτες, μαφιόζοι ή κατά συρροή δολοφόνοι, τώρα εμφανίζονται όλο και συχνότερα ως διεφθαρμένοι αστυνομικοί, διπλοί πράκτορες και πολιτικοί που προδίδουν την εμπιστοσύνη των πολιτών.

Ο κίνδυνος δεν έρχεται πια απ’ έξω. Έρχεται από μέσα. Από τους θεσμούς, από τις μυστικές υπηρεσίες, από την κυβέρνηση — συχνά ακόμη και από τον ίδιο τον Λευκό Οίκο. Ο φόβος που δραματοποιούν αυτές οι ιστορίες δεν είναι ο φόβος απέναντι σε έναν μοναχικό παρανοϊκό, αλλά απέναντι σε ένα ολόκληρο σύστημα που έχει ξεφύγει από τον έλεγχο.

Η νέα συνωμοσία της βρετανικής τηλεόρασης

Το «Secret Service» είναι το πιο πρόσφατο παράδειγμα αυτής της τάσης στη βρετανική τηλεόραση. Στο επίκεντρο βρίσκεται η επικεφαλής του τμήματος Ρωσίας της MI6, την οποία υποδύεται η Τζέμα Άρτερτον. Η ηρωίδα αρχίζει να υποψιάζεται ότι το Κρεμλίνο έχει καταφέρει να τοποθετήσει έναν άνθρωπό του στην καρδιά της βρετανικής κυβέρνησης.

Η βασική ιδέα παραπέμπει έντονα στο «The Night Manager», την επιτυχημένη σειρά για κατασκόπους, ίντριγκες και σκοτεινές επιχειρήσεις. Οι ομοιότητες δεν περιορίζονται μόνο στην αίσθηση κατασκοπικής μηχανορραφίας. Υπάρχουν και τα πολυτελή μεσογειακά σκηνικά, αλλά και το μοτίβο ενός πράκτορα που παρεισφρέει στην οικογένεια του στόχου.

Ακόμη και οι διάλογοι του «Secret Service» μοιάζουν να συνομιλούν με όλη την παράδοση των κατασκοπικών σειρών. «Όλοι μπορούμε να πούμε ψέματα σε κάποιον που αγαπάμε», λέει ένας αρχικατάσκοπος με ύφος σχεδόν αυτόματου πιλότου, σε μια ατάκα που θα μπορούσε να ανήκει σε δεκάδες αντίστοιχα τηλεοπτικά σύμπαντα.

Από το «The Night Manager» στο «The Night Agent»

Οι απείθαρχοι ή σκοτεινοί κατάσκοποι του «The Night Manager» κάθε άλλο παρά μεμονωμένο φαινόμενο είναι. Ακόμη και ο ίδιος ο τίτλος του δεν μοιάζει πια τόσο ξεχωριστός, αν σκεφτεί κανείς το «The Night Agent», μια ακόμη σειρά πολλών κύκλων, η οποία κινείται στο ίδιο περιβάλλον διαρκούς υποψίας.

Εκεί, η πλοκή περιλαμβάνει μια σκηνοθετημένη βομβιστική επίθεση, προδότες μέσα στη CIA και —όπως σχεδόν απαιτεί πλέον το είδος— πληροφοριοδότες στην καρδιά της κυβέρνησης.

Στη σύγχρονη τηλεόραση, όποιος κατέχει θέση δημόσιας εμπιστοσύνης είναι πλέον πιθανός προδότης. Στο «Zero Day», μια μυστική ομάδα οργανώνει μια κυβερνοκαταστροφή. Το «The Madness» συνδυάζει ρατσιστές, παραπληροφόρηση και εταιρικές δολοπλοκίες. Και ακόμη περισσότερες τηλεοπτικές συνωμοσίες βρίσκονται ήδη καθ’ οδόν. Η μηχανορραφία συνεχίζεται.

Γιατί επιστρέφουν οι συνωμοσίες στην οθόνη

Η συνωμοσιολογία, τόσο στην πραγματικότητα όσο και στην οθόνη, εμφανίζεται συχνά κατά κύματα. Μετά τις δολοφονίες της δεκαετίας του 1960 και το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ, τα μέσα της δεκαετίας του 1970 αποτέλεσαν μια περίοδο έντονης πολιτικής καχυποψίας. Από εκείνο το κλίμα γεννήθηκαν, στον κινηματογράφο, ταινίες όπως το «Chinatown» και το «The Parallax View».

Σήμερα, οι αφορμές είναι διαφορετικές, αλλά η αίσθηση μοιάζει συγγενής. Η ξένη ανάμειξη στη δυτική πολιτική, η πανταχού παρούσα επιτήρηση, οι αδιαφανείς αλγόριθμοι και η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργούν ως πραγματικοί φόβοι αλλά και ως αφηγηματικά υλικά.

Το «The Capture», ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα του είδους, εστιάζει ακριβώς στην επίσημη κατάχρηση των deepfakes, δείχνοντας πώς η τεχνολογία μπορεί να γίνει εργαλείο χειραγώγησης της πραγματικότητας.

Τα social media ως εργοστάσιο δυσπιστίας

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μια σχετικά πρόσφατη τεχνολογία σε σχέση με τις παλιότερες μορφές ενημέρωσης, έχουν εξελιχθεί στον βασικό αγωγό της συνωμοσιολογίας. Όσοι περνούν ώρες σκρολάροντας σε περιεχόμενο καταστροφής και απειλής γίνονται πιο δεκτικοί σε ιστορίες με «φυτευτούς» υποψηφίους αλά «The Manchurian Candidate», ψευδείς επιχειρήσεις και αόρατα κέντρα εξουσίας.

Την ίδια στιγμή, η σχέση των πολιτών με την εξουσία έχει γίνει βαθιά τοξική. Στη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν την εμπιστοσύνη προς την κυβέρνηση σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα. Στις ΗΠΑ, οι πολίτες έχουν χάσει μεγάλο μέρος της εμπιστοσύνης τους όχι μόνο στην κυβέρνηση, αλλά και στην επιστήμη, στις μεγάλες επιχειρήσεις, στην αστυνομία και στα μέσα ενημέρωσης.

Στη Βρετανία, το 27% των πολιτών πιστεύει ότι υπάρχει συνωμοσία εναντίον του προσωπικά. Η πολιτική πόλωση τροφοδοτεί ακόμη περισσότερο αυτή την κατάσταση. Όταν οι αντίπαλοι που κάποιος απεχθάνεται κερδίζουν μια εκλογική αναμέτρηση, η πρώτη εξήγηση δεν είναι ότι νίκησαν πολιτικά, αλλά ότι πιθανότατα έκλεψαν. Και αν έκλεψαν, τότε σίγουρα κάτι ακόμη πιο σκοτεινό ετοιμάζουν.

Η παρηγοριά της συνωμοσίας

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, τα τηλεοπτικά θρίλερ συνωμοσίας λειτουργούν με τρόπο παρόμοιο με τις ίδιες τις θεωρίες συνωμοσίας. Προσφέρουν μια παράδοξη μορφή παρηγοριάς.

Ναι, παρουσιάζουν έναν σκοτεινό κόσμο που ελέγχεται από αόρατες δυνάμεις. Όμως ταυτόχρονα δίνουν στον θεατή την ικανοποιητική αίσθηση ότι εκείνος καταλαβαίνει τι συμβαίνει πραγματικά. Όπως οι οπαδοί του QAnon ή οι αρνητές των εμβολίων, έτσι και οι θεατές αυτών των σειρών μπορούν να νιώσουν ότι βρίσκονται «μέσα στο μυστικό».

Υπάρχει και κάτι ακόμη: οι συνωμοσίες, ως εξήγηση για τα δεινά του κόσμου, είναι πιο εύκολα κατανοητές από τις απλές γκάφες, την ανικανότητα ή το καθαρό χάος. Ιδίως όταν όλα αποκαλύπτονται τακτοποιημένα στο φινάλε της σεζόν.

Τα όρια του είδους

Το είδος, βέβαια, έχει και τις αδυναμίες του. Ένας τηλεοπτικός σκηνοθέτης παραδέχεται ότι είναι δύσκολο να κάνεις μια συνωμοσία να μοιάζει πραγματικά πειστική. Επιπλέον, οι πιθανοί συνδυασμοί κακών, προδοτών και πληροφοριοδοτών είναι περιορισμένοι, κάτι που φαίνεται και στο «Secret Service».

Οι κυβερνητικοί προδότες, οι άνδρες με όπλα και οι ανατροπές στο τέλος κάθε επεισοδίου έχουν γίνει σχεδόν υποχρεωτικά στοιχεία. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι μόνο η επανάληψη. Είναι και η πιθανή επίδραση που έχουν αυτές οι ιστορίες στο κοινό.

Γιατί, ενώ αντανακλούν τη διάχυτη υποψία ότι οι ισχυροί είναι διεφθαρμένοι, μπορεί ταυτόχρονα να την ενισχύουν. Ένας συνωμοσιολόγος κριτικός θα μπορούσε, ειρωνικά, να αναρωτηθεί: ποιος βρίσκεται άραγε πίσω από όλες αυτές τις σειρές;

Το τέλος της «δολοφονημένης γυναίκας»;

Από την άλλη πλευρά, τα παλιότερα τηλεοπτικά εγκλήματα δεν ήταν ακριβώς αθώα. Η άνοδος των συνωμοσιολογικών θρίλερ συμπίπτει με την υποχώρηση ενός διαφορετικού και ιδιαίτερα διαδεδομένου μοτίβου: των ιστοριών με δολοφονημένες γυναίκες, των οποίων ο θάνατος χρησίμευε ως αφορμή για να αναδειχθούν άνδρες ντετέκτιβ.

Τα τελευταία χρόνια, λένε άνθρωποι της τηλεοπτικής βιομηχανίας, ορισμένοι σεναριογράφοι και παραγωγοί έχουν αρχίσει να αντιμετωπίζουν με μεγαλύτερη επιφύλαξη αυτό το παλιό σχήμα. Αντί για γυναικεία πτώματα που λειτουργούν ως διακοσμητικό καύσιμο της πλοκής, προτιμούν πιο αιχμηρούς και ενεργούς γυναικείους ρόλους: γυναίκες κατασκόπους, εκτελέστριες, πρωταγωνίστριες που κινούν οι ίδιες τη δράση.

Το μοτίβο του «νεκρού κοριτσιού» πρόδιδε ανέκαθεν έλλειψη φαντασίας, αλλά και μια ρηχή αντίληψη για τις γυναίκες. Ωστόσο, το νέο παρανοϊκό ύφος των αστυνομικών σειρών και των θρίλερ είναι, με τον δικό του τρόπο, εξίσου ανησυχητικό.

Παλαιότερα, πάνω στο τηλεοπτικό τραπέζι του νεκροτομείου βρισκόταν συχνά το σώμα μιας γυναίκας. Τώρα, στη θέση του, μοιάζει να βρίσκεται ολόκληρο το πολιτικό σώμα.

*Με πληροφορίες από: Τhe Economist