Στέφανος Ληναίος, ο αγωνιστής: Τα «πέτρινα χρόνια», η αντίσταση στη Χούντα, το χρέος της προσφοράς

Σεμνός, ακριβοθώρητος, ευγενής. Ο Στέφανος Ληναίος δεν υπήρξε ποτέ τίποτα λιγότερο από έναν αφοσιωμένο εργάτη της Τέχνης του, μια τέχνη που έκανε οχυρό ελευθερίας και αξιών χωρίς εκπτώσεις.

Με τον θάνατο του Στέφανου Ληναίου, η Ελλάδα αποχαιρετά έναν από τους τελευταίους πνευματικούς ανθρώπους που μετέτρεψαν την καλλιτεχνική δημιουργία σε πράξη αντίστασης καθώς η διαδρομή του, από τα πανεπιστήμια της Ευρώπης μέχρι το ιστορικό Θέατρο Άλφα τις ημέρες του Πολυτεχνείου, παραμένει ένας φωτεινός φάρος αξιοπρέπειας και θάρρους.

Μετά την επιβολή του καθεστώτος της 21ης Απριλίου, ο Στέφανος Ληναίος και η σύζυγός του Έλλη Φωτίου επέλεξαν τον δρόμο της αυτοεξορίας, χρησιμοποιώντας τα πραγματικά τους επώνυμα για να ταξιδέψουν στην Ευρώπη.

Εκεί, με το πρόσχημα ρεσιτάλ ποίησης που κάλυπταν όλο το φάσμα από τον Όμηρο έως τον Ρίτσο, ενημέρωναν τους φοιτητές των ξένων πανεπιστημίων για την αληθινή κατάσταση στην Ελλάδα.

Στη συνομιλία του με τη δημοσιογράφο Ελένη Μάρκου του ΑΠΕ-ΜΠΕ με αφορμή την επέτειο του Πολυτεχνείου του 2018, ο Στέφανος Ληναίος μίλησε για εκείνα τα «πέτρινα χρόνια». Θυμήθηκε τον Αύγουστο του 1967, λίγο μετά την επιβολή της δικτατορίας, όταν με τη σύντροφο και σύμμαχο του, Έλλη, και με τα διαβατήριά τους που έφεραν το πραγματικό επώνυμό τους (κ. Μυτιληναίος και κ. Μυτιληναίου) αυτοεξορίστηκαν.

«Για μένα οι ρομαντικοί είναι οι περισσότερο ρεαλιστές, γιατί ρομαντικοί είναι αυτοί που βλέπουν τα πράγματα όπως θα έπρεπε να είναι. Εμείς πρέπει να αγωνιζόμαστε γι’ αυτό που πιστεύουμε. Δεν έχει σημασία αν θα γίνουν σήμερα ή μετά από πέντε ή δέκα χρόνια… Από εκεί και πέρα, εσείς νέοι είστε, πάρτε τη σκυτάλη και προχωρήστε. Μόνο μην μένετε κολλημένοι στον καναπέ και την τηλεόραση»

«Γυρίσαμε όλα τα Πανεπιστήμια, τάχα ότι δίναμε ένα ρεσιτάλ ποίησης για την ελευθερία, από τον Όμηρο ως τον Σεφέρη και τον Ρίτσο, αλλά όταν τελείωνε το αφιέρωμα μιλάγαμε στους φοιτητές για την κατάσταση στην Ελλάδα», είχε πει.

Επιστρέφοντας στην Αθήνα το 1970, ίδρυσαν το θέατρο ΟΡΒΟ και αργότερα το Άλφα, με στόχο να ανεβάσουν έργα που μιλούσαν αλληγορικά για την καταπίεση, ώστε να αποφύγουν τις απαγορεύσεις.

«Στον πρώτο αυτό χρόνο, από τον Οκτώβριο ως και τον Μάρτιο 1970 με 1971, ανεβάσαμε τρία έργα, εκ των οποίων το “Επικίνδυνο φορτίο” του Μουρσελά και το “Λεωφορείο” του Ζακόπουλου τα απαγόρευσαν. Και στη δεύτερη σκηνή, την οποία είχε αναλάβει ο Γιώργος Μιχαηλίδης, παρουσιάσαμε ένα έργο με τον τίτλο “Αυτοψία”, το οποίο ήταν σαφώς αντιδικτατορικό, αλλά μ’ έναν δικό μας τρόπο: κάποιος ηθοποιός διάβαζε ένα κείμενο που έλεγε ότι η Τέχνη είναι για την Τέχνη, η οποία ενδιαφέρει μόνον αυτούς που την καταλαβαίνουν και τέτοια πράγματα, και την ίδια ώρα εμείς μέσα σ’ ένα κελί ήμασταν δεμένοι με γάζες, όπως ήταν ο γύψος του Παπαδόπουλου εκείνη την εποχή.

Και σε όλη τη διάρκεια της παράστασης βγάζαμε τις γάζες, ενώ την ίδια στιγμή ο ηθοποιός έλεγε ότι η Τέχνη δεν πρέπει να ασχολείται με τα κοινωνικά κλπ. Και όταν βγάζαμε και την τελευταία γάζα, υψώναμε τα χέρια και βγάζαμε μια κραυγή. Τρεις μέρες κράτησε το έργο, και μετά το απαγορεύσανε. Στο “Λεωφορείο”, στο τέλος του έργου, δείχναμε με το δάχτυλο τον κόσμο και τους λέγαμε “σας πήρανε ό,τι δικό σας είχατε, μπορείτε να το ξαναπάρετε, διεκδικήστε το”. Το απαγόρευσαν κι αυτό», είχε διηγηθεί.

«Στο Θέατρο Άλφα πηγαίνουμε το 1970. Εκεί ανεβάζουμε το “Καληνύχτα Μαργαρίτα”. Το παίζουμε τον πρώτο χρόνο, μετά μας το απαγορεύουνε. Έπειτα, τον Οκτώβριο του 1973, ανεβάζουμε τους “Κλειδοκράτορες” του Μίλαν Κούντερα. Στις 17 Νοεμβρίου του 1973 γίνεται το Πολυτεχνείο. Μας το απαγορεύουν και, ταυτόχρονα, μας κόβουν από την τηλεόραση μια εκπομπή, την οποία μας είχαν επιτρέψει για ένα διάστημα. Εν συνεχεία, μόλις έγινε το Πολυτεχνείο, μετά τις απαγορεύσεις και τις φοβερές ανακρίσεις του μακαρίτη πια, περιβόητου Μάλλιου, μας απαγορεύσανε και τις συζητήσεις που κάναμε με βάση το έργο κάθε Παρασκευή, μετά την παράσταση. Έμεναν, δηλαδή, οι θεατές στην πλατεία και συζητούσαμε τάχα για την αισθητική και τα προβλήματα του έργου, αλλά προχωρούσαμε πολύ πιο βαθιά».

«Θυμάμαι όταν με κάλεσε ο Μάλλιος και με απείλησε. Του είπα “ελάτε να δείτε μια μέρα”. “Όχι, δεν θα ξανακάνεις συζητήσεις”, έλεγε. Επέμενα, “μα ελάτε να δείτε”. “Νομίζεις ότι δεν έχουμε έρθει;”, μου είπε. Θυμάμαι ότι με απείλησε πως “άμα το ξανακάνεις, θα σε στείλω στο Λονδίνο”. Και εγώ του λέω, “Λονδίνο δεν ξαναπάω, προτιμώ να με στείλετε στα Γιούρα”.

Είχαμε ένα χιούμορ, μια αίσθηση περίεργη, δεν μπορώ να καταλάβω πού το βρίσκαμε αυτό το κουράγιο. Έτσι περάσαμε κάποιες ηρωικές εποχές, αλλά την εποχή εκείνη καταλαβαίνετε πόσο μας στοίχισε από κάθε πλευρά».

«Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου εμείς και το πλαϊνό θέατρο, το Αλάμπρα, κρύψαμε πάρα πολλούς. Φτάσαμε, όμως, σε ένα σημείο όπου τα καπνογόνα άρχισαν και έμπαιναν μέσα στο θέατρο και κινδυνεύαμε να πνιγούμε. Κι εκεί κάναμε την ηρωική έξοδο, στην κυριολεξία. Βγήκαμε και γλυτώσαμε. Θέλω όμως μια χάρη. Ό,τι γράψετε να το γράψετε στο πληθυντικό. Γιατί η γενιά εκείνη τα έκανε όλα, και μέσα σε αυτούς κι εμείς»

«Όταν το 1973 έγινε η εξέγερση, εμείς, η Αλάμπρα και το Βεάκη απέναντι, είμαστε από τα θέατρα όπου ο κόσμος πήγαινε μέσα για να κρυφτεί. Εμείς, όμως, είχαμε ξαναζήσει νωρίτερα αυτή την ιστορία» συνέχισε ο Ληναίος.

«Πριν μερικούς μήνες, είχε γίνει η περίφημη εξέγερση στην ταράτσα της Νομικής, διεκδικώντας τη μη στράτευση. Διότι τι έκανε η Χούντα; Στράτευε τους φοιτητές, άσχετα με το αν είχαν τελειώσει ή όχι τις σπουδές τους. Έτσι, εκείνοι ανέβηκαν στην ταράτσα της Νομικής και φώναζαν. Έγιναν συλλήψεις, ιστορίες ολόκληρες. Έρχονταν, λοιπόν, τα παιδιά της Νομικής, με επικεφαλής την Ιωάννα Καρυστιάνη, στο θέατρο και με ρωτούσαν: “Μπορούμε να κάνουμε στο θέατρο Άλφα μια συζήτηση”; Και λέω εγώ “ναι”, παρόλο που ήξερα τον κίνδυνο. Όμως είχαμε μάθει τα μυστικά της παρανομίας. Βάλαμε έναν διαχειριστή του θεάτρου να φαίνεται ως επιχειρηματίας κι αυτός νοίκιασε το θέατρο για εκείνη την ημέρα, όχι εγώ. Τουλάχιστον έτσι δεν θα πήγαινα φυλακή. Κι έγινε η συγκέντρωση, μαζεύτηκε κόσμος πολύς, που έφτανε ως έξω την Πατησίων».

«Τις ημέρες του Πολυτεχνείου, από την Τετάρτη που μπήκανε οι φοιτητές μέσα, ως την Πέμπτη και την Παρασκευή που εξοντώθηκαν τα παιδιά, είχαμε συνεχείς επαφές στο φουαγέ του θεάτρου Άλφα. Έγιναν ιστορικές συσκέψεις. Γιατί γινόταν αυτό; Γιατί μέσα στο Πολυτεχνείο υπήρχαν χαφιέδες. Όμως προσέξτε τώρα. Έρχονταν 10 παιδιά του Πολυτεχνείου και συζήταγαν τι να κάνουν. Κι εμείς τους λέγαμε ότι θα σταματήσουμε να παίζουμε παραστάσεις, όπως και έγινε. Δώσαμε ως ηθοποιοί και θιασάρχες εντολή, άλλοι σταματήσανε, άλλοι δεν σταματήσανε. Την άλλη μέρα, λοιπόν, με καλεί το τμήμα και μου λένε “εχτές στο θέατρό σου έγινε αυτό, αυτό κι αυτό”. Θέλω να πω ότι ακόμα και μέσα σε αυτούς τους 10 υπήρχαν χαφιέδες.

Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου εμείς και το πλαϊνό θέατρο, το Αλάμπρα, κρύψαμε πάρα πολλούς. Φτάσαμε, όμως, σε ένα σημείο όπου τα καπνογόνα άρχισαν και έμπαιναν μέσα στο θέατρο και κινδυνεύαμε να πνιγούμε. Κι εκεί κάναμε την ηρωική έξοδο, στην κυριολεξία. Βγήκαμε και γλυτώσαμε. Θέλω όμως μια χάρη. Ό,τι γράψετε να το γράψετε στο πληθυντικό. Γιατί η γενιά εκείνη τα έκανε όλα, και μέσα σε αυτούς κι εμείς», είχε υπογραμμίσει ο σπουδαίος θεατράνθρωπος και αφοσιωμένος αγωνιστής, συγγραφέας και πρότυπο.

«Δεν θέλω να διορθώσω τον κόσμο. Απλώς από μικρός έμαθα από την οικογένειά μου ότι πρέπει στη ζωή κανείς να είναι ωφέλιμος. Και ως άνθρωπος και ως επαγγελματίας. Ειδικά ο πνευματικός άνθρωπος δεν είναι ο άνθρωπος του γραφείου, αλλά αυτός που ακουμπάει, αφουγκράζεται, συνομιλεί με τον κόσμο. Κάποια πρότυπα, από τραγουδιστές και ποδοσφαιριστές μέχρι πολιτικούς πρέπει να είναι και στην ιδιωτική τους ζωή πρότυπα. Διαφορετικά δημιουργείς μια απελπισία»

«Έχω υπάρξει μετανάστης και μάλιστα λαθραίος, γιατί στη δικτατορία, όταν το σκάσαμε με την Έλλη, πήγαμε στην Αγγλία σαν τουρίστες, είχα όμως την τύχη να με αγκαλιάσει το Σωματείο Βρετανών Ηθοποιών, επειδή ήμουν γραμματέας του ΣΕΗ» είχε εξομολογηθεί στην ΑΥΓΗ. «Εμείς έξω αγωνιζόμασταν με δύο αιτήματα: Βοηθήστε μας να επιβιώσουμε και βοηθήστε μας να ξαναγίνει η πατρίδα μας δημοκρατία. Δεν ζητήσαμε πολιτικό άσυλο ούτε ιθαγένεια. Ο στόχος του πολιτικού εξόριστου είναι να φτιάξει μια καλύτερη πατρίδα, όχι να μείνει στο εξωτερικό…»

«Για μένα οι ρομαντικοί είναι οι περισσότερο ρεαλιστές, γιατί ρομαντικοί είναι αυτοί που βλέπουν τα πράγματα όπως θα έπρεπε να είναι. Εμείς πρέπει να αγωνιζόμαστε γι’ αυτό που πιστεύουμε. Δεν έχει σημασία αν θα γίνουν σήμερα ή μετά από πέντε ή δέκα χρόνια… Από εκεί και πέρα, εσείς νέοι είστε, πάρτε τη σκυτάλη και προχωρήστε. Μόνο μην μένετε κολλημένοι στον καναπέ και την τηλεόραση» συνέχισε.

Ευλογημένος με μια γνωριμία ζωής, αυτή με τη σύντροφο του σε όλα Έλλη Φωτίου, με την οποία μοιράστηκε αισθητική, στόχους, ατζέντα και σκοπό ο Ληναίος ήταν ξεχωριστός -και χρεωμένος. «Εγώ ήθελα έναν άνθρωπο να πορευτώ» είχε πει για τη σχέση ζωής του στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ το 2010.

«Το πρότυπό μου ήταν ο Λόρενς Ολίβιε και η Βίβιαν Λι. Σε δυο – τρεις κοπέλες που είχα γνωρίσει, δυστυχώς, το εξωτερικό δεν είχε καμμία σχέση με το εσωτερικό! Μέχρι που κάποια στιγμή έρχεται ένα κοριτσάκι 18 χρόνων, η Ελλη, στα σκαλιά του θέατρου Μουσούρη και αυτό ήταν: έπαθα πλάκα μόλις την είδα. Απλώς επειδή αμέσως κατάλαβα ότι με την Ελλη δεν μπορούσα να παίξω, την παίδεψα μέχρι να σιγουρευτώ ότι αυτή είναι ο άνθρωπός μου».

«Βλέπω όλα αυτά που έγιναν και καμιά φορά δεν το πιστεύω, αλλά δεν μπορώ και να καμαρώσω, γιατί νιώθω πως δεν κάναμε τίποτα περισσότερο από αυτό που οφείλαμε να κάνουμε»

Οικογενειακό πορτρέτο, χαμογελαστά πρόσωπα. Ο Στέφανος Ληναίος με την Έλλη Φωτίου, την κόρη τους Μαργαρίτα και τον γιο τους Αλέξη

Ο ίδιος είχε χρεώσει τον εαυτό του να προσφέρει κάτι διαρκώς. «Δεν θέλω να διορθώσω τον κόσμο. Απλώς από μικρός έμαθα από την οικογένειά μου ότι πρέπει στη ζωή κανείς να είναι ωφέλιμος. Και ως άνθρωπος και ως επαγγελματίας. Ειδικά ο πνευματικός άνθρωπος δεν είναι ο άνθρωπος του γραφείου, αλλά αυτός που ακουμπάει, αφουγκράζεται, συνομιλεί με τον κόσμο. Κάποια πρότυπα, από τραγουδιστές και ποδοσφαιριστές μέχρι πολιτικούς πρέπει να είναι και στην ιδιωτική τους ζωή πρότυπα.

Διαφορετικά δημιουργείς μια απελπισία σ’ αυτούς που σε παρακολουθούν. Την έχω νιώσει με ανθρώπους που θαύμαζα και όταν τους γνώρισα από κοντά απογοητεύτηκα. Γιατί το μεγαλύτερο ποσοστό των ανθρώπων διαμορφώνεται με αυτό που βλέπει, και, δυστυχώς, ένα πολύ μικρό ποσοστό διαμορφώνεται με την ουσία, με αυτά που διαβάζει».

Συνδεδεμένος με το έργο του σπουδαίου και πάντα επίκαιρου Ντάριο Φο (το έργο του «Δεν πληρώνω… Δεν πληρώνω…» είναι μια από τις πιο διαχρονικές επιτυχίες του ελληνικού θεάτρου) ο Ληναίος δεν καμάρωνε, δεν υπερηφανευόταν, δεν αποθέωνε τον εαυτό του, το έργο του, τις πράξεις του.

«Βλέπω όλα αυτά που έγιναν και καμιά φορά δεν το πιστεύω, αλλά δεν μπορώ και να καμαρώσω, γιατί νιώθω πως δεν κάναμε τίποτα περισσότερο από αυτό που οφείλαμε να κάνουμε. Δεν ξέρω αν είμαστε σπουδαίοι ηθοποιοί, είμαστε, όμως, πάντοτε αληθινοί, φυσικοί».

«Η πολιτική υπηρετεί την σκοπιμότητα και δεν μπορεί να κάνει αλλιώς, ενώ η τέχνη υπηρετεί την αλήθεια»

Λεωνίδας Κύρκος, Στέφανος Ληναίος και Μίκης Θεοδωράκης

Αριστερός από τα νιάτα του – μέλος της νεολαίας Λαμπράκη – με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, θα ενταχθεί στο ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου, στον οποίο είχε βαθιά εκτίμηση. Ως γραμματέας Πολιτισμού στο κίνημα, θα αναλάβει πρωτοβουλίες για τη ραδιοτηλεόραση και ειδικά για την Εκπαιδευτική Τηλεόραση, θα συμμετάσχει στην Πανελλήνια Ένωση Ελεύθερου Θεάτρου (ΠΕΕΘ), ενώ τιμήθηκε και με το βραβείο «Αιμίλιος Βεάκης», για την προσφορά του στο θέατρο και ως επίσημο μέλος του Σωματείου Βρετανών Ηθοποιών.

Ο Ληναίος θα εκλεγεί βουλευτής με το ΠΑΣΟΚ το 1989, ενώ έχει διατελέσει και δημοτικός σύμβουλος Αθηναίων από το 1986 μέχρι το 1990, ενώ θα είναι και ο πρώτος πρόεδρος του Δημοτικού Ραδιοφωνικού Σταθμού Κύκλος και διευθυντής προγράμματός του έως το 2001, χρονιά που έκλεισε ο ραδιοσταθμός.

Μιλώντας για την πολιτική την οποία και υπηρέτησε πριν την απορρίψει, ο Στέφανος Ληναίος είπε:

«Η πολιτική υπηρετεί την σκοπιμότητα και δεν μπορεί να κάνει αλλιώς, ενώ η τέχνη υπηρετεί την αλήθεια».