Μανόλης Τριανταφυλλίδης: Έπιασε την αντάρτισσα και την έφερε στη νομιμότητα

Στις 20 Απριλίου 1959 απεβίωσε στην Αθήνα ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, γλωσσολόγος και δημοτικιστής, ένας από τους σπουδαιότερους συντελεστές της προώθησης των γλωσσικών και εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων που πραγματοποιήθηκαν στη χώρα μας κατά το α’ μισό του 20ού αιώνα.

Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης σε εφηβική ηλικία

Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, με καταγωγή από την Κοζάνη (εκ πατρός) και τη Χίο (εκ μητρός, το γένος Ροδοκανάκη), γεννήθηκε στην Αθήνα στις 15 Νοεμβρίου 1883.

Ενεγράφη αρχικά στη Φυσικομαθηματική Σχολή, αλλά στη συνέχεια σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου μάλιστα υπήρξε μαθητής του Γεωργίου Χατζιδάκι, θεμελιωτή της επιστήμης της γλωσσολογίας στην Ελλάδα.

Ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης το 1909

Μεταξύ των ετών 1905 και 1912 ο μεγάλος γλωσσολόγος σπούδασε σε πανεπιστημιακά ιδρύματα της Γερμανίας (Μόναχο, Χαϊδελβέργη) και ταξίδεψε στην Ελβετία (προς απόκτηση εκπαιδευτικών εμπειριών) και στο Παρίσι, όπου συναντήθηκε με τον Γιάννη Ψυχάρη (το 1907).

Πηγή: ΜΙΕΤ

Ως φορέας και κήρυκας της δημοτικιστικής ιδεολογίας, ο Τριανταφυλλίδης κατέβαλε εργώδεις προσπάθειες για την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας στην εκπαίδευση.

Έτσι, μαζί με τον Αλέξανδρο Δελμούζο και τον Δημήτρη Γληνό, ο Τριανταφυλλίδης αποτέλεσε ένα από τα κορυφαία στελέχη του Εκπαιδευτικού Ομίλου, ενώ διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο (ως ανώτερος επόπτης δημοτικής εκπαίδευσης) στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση των ετών 1917-1920, επί Ελευθερίου Βενιζέλου.

Μετά την εκλογική αποτυχία του Βενιζέλου (Νοέμβριος 1920) και την ανατροπή της προαναφερθείσης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης, ο απογοητευμένος Τριανταφυλλίδης μετέβη στη Γερμανία, όπου παρέμεινε έως το 1923.

Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, διορίστηκε στο Λαογραφικό Αρχείο και κατάφερε να επανακτήσει τη θέση του ανώτερου επόπτη δημοτικής εκπαίδευσης.

Το 1926 ο Τριανταφυλλίδης έγινε καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, στο οποίο άσκησε τα διδακτικά του καθήκοντα από τα τέλη του 1926 έως τις αρχές του 1935.

Το 1938 ο Ιωάννης Μεταξάς ανέθεσε τη συγγραφή Γραμματικής της κοινής δημοτικής γλώσσας (χωρίς αρχαϊσμούς και ιδιωτισμούς) σε επιτροπή γλωσσολόγων, φιλολόγων και λογοτεχνών υπό την προεδρία του Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Η Γραμματική αυτή ολοκληρώθηκε και εκδόθηκε το 1941 από τον Οργανισμό Εκδόσεως Σχολικών Βιβλίων.

Συντάσσοντας τη Γραμματική του, ο Τριανταφυλλίδης στηρίχτηκε μεν στη λαϊκή γλώσσα, αλλά δέχτηκε μέχρις ενός βαθμού το καθεστώς που είχε δημιουργήσει η καθαρεύουσα. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι η Γραμματική του επισημοποίησε το συμβιβασμό που είχε προτείνει και είχε εφαρμόσει η ανολοκλήρωτη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση των ετών 1917-1920.

Ο Τριανταφυλλίδης, ως φωτεινός εκλαϊκευτής και αγαπητός δάσκαλος, συνέβαλε τα μέγιστα στους τομείς της γλωσσικής έρευνας και της γλωσσικής διαφώτισης κοινού και επιστημόνων ακόμη και μετά θάνατον, με την ίδρυση (βάσει της διαθήκης του) του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών (Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη), παραρτήματος της Φιλοσοφικής Σχολής του Α.Π.Θ.

Ο Παύλος Παλαιολόγος (1895-1984), ο σπουδαίος χρονογράφος, είχε τιμήσει κατ’ επανάληψιν τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη —και μεταθανατίως— για το έργο του και την προσφορά του, με κείμενά του που είχαν δημοσιευτεί στις εφημερίδες του ΔΟΛ.

«ΤΑ ΝΕΑ», 28.5.1951, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ένα από τα εν λόγω άρθρα του, που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» τη Δευτέρα 28 Μαΐου 1951, έφερε τον τίτλο «Έργο του Δασκάλου». Εκεί διαβάζουμε τα εξής:

Πόσο διαφορετική θα ήταν η τύχη του λογοτεχνικού μας βιβλίου, αν από την πρώτη στιγμή την ηγεσία στον αγώνα για το γλωσσικό την είχε ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης. Το σκέπτομαι σήμερα που απονέμονται οι οφειλόμενες τιμές στο μεγάλο γλωσσολόγο μας. Κακή μοίρα θέλησε να προηγηθή ο Ψυχάρης. Η θύελλα, η πρόκληση, το ζουνάρι (σ.σ. ζωνάρι) που απλώνεται για καβγά. Εμπρηστής, εριστικός και απόλυτος. Ή του ύψους ή του βάθους. Έβρισε όσους δεν τον προσκύνησαν. Ειρωνεύθηκε εργασίες και προσπάθειες αξιοσέβαστες μόνο και μόνο γιατί είχαν γίνει στην καθαρεύουσα. Δεν υπήρχε γι’ αυτόν μέσος δρόμος. Η ακρότατη αριστερά του γλωσσικού. Ζημιές που έχει κάνει… Δε μιλώ για την κοινωνική αναστάτωση που προκάλεσε. Θα περιοριστώ στην κακή επίδραση που είχε στη λογοτεχνία μας το μάθημα του αρχηγού. Σ’ αυτόν οφείλονται οι γλωσσικές βαναυσότητες, οι εξοργιστικές φράσεις, οι τύποι εκείνοι που ίσως να είναι επιστημονικά ορθοί, αλλά που ενοχλούν αφόρητα την ακοή και το μάτι.

Κούρσα ποιος θα ξεπεράση τον άλλον σε τραχύτητα. Ποιος θα βρη φθόγγους που να γδέρνουν το λάρυγγα εκείνου που τους προφέρει και την ακοή εκείνου που τους ακούει. Για να τους ανακαλύψουν αφήνουν τις πόλεις και παίρνουν τα βουνά, αναζητώντας κανένα τσομπάνο που να τους πη καμμιά λέξη ακατάληπτη στα εννέα δέκατα των Ελλήνων. Λέτε ότι πηγαίνουν γυρεύοντας, να πικάρουν. Παίρνουν λέξεις από την καθαρεύουσα και τις μασκαρεύουν. Για να μη πουν επάρκεια λένε αρκετωσύνη. Κάνουν διαφέρο το ενδιαφέρον. Βλέπουν την υπερεσιακή στην υπηρεσιακή Κυβέρνηση. Ονομάζουν μονόματο το μονόφθαλμο. Βλέπουν το πνέμα στο πνεύμα. Πάνε να σε συγχαρούν και σου γράφουν «έβγε». Απολύουν τον Ιάσονα και στέλνουν στη θέση του το Γιάσονα να φέρη το χρυσόμαλλο τομάρι. Δε συμφωνούν. Συφωνούν. Καταργούν το μονοπώλιο και ιδρύουν μονοπούλι. Δεν αναγνωρίζουν την επιδεξιότητά σας. Πιδέξιο σάς θέλουν. Χαώδικη βλέπουν την κατάσταση των Πανεπιστημίων και καλούν τους Πρυτάνηδες να εκτελέσουν το στοιχειώδικό τους καθήκον. Στέλνετε για να τους διασκεδάσετε μουσικούς και ζητούν μουσικάντηδες. Και όταν εσείς θαυμάζετε στο στερέωμα το ουράνιο τόξο, το ουρανοδόξαρο θαβμάζουν εκείνοι.

«ΤΑ ΝΕΑ», 28.5.1951, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από κείμενα συγγραφέων παίρνω τις φράσεις. Θύματα όλοι του Ψυχάρη. Με αποτέλεσμα τη δημιουργία της ατμόσφαιρας αυτής, που άλλους τους παγώνει και άλλους τους εξοργίζει. Παραπονιόμαστε για την κρίση που περνά το λογοτεχνικό μας βιβλίο και προσπαθούμε να επιβάλλουμε νόμους για την προστασία του. Δεν πηγαίνουμε όμως στην πηγή του κακού που εψύχρανε τον αναγνώστη: στην ποιότητα αλλά και στη γλώσσα του βιβλίου. Ένας μεγάλος συγγραφέας ασφαλώς θα επέβαλλε τη γλώσσα του. Ο Παπαδιαμάντης, που είναι μεγάλος, γοητεύει και τον πιο φανατικό δημοτικιστή· κι’ ας γράφει ωτίον και ομμάτιον. Οι μεγάλοι όμως —κοινή ομολογία— μας λείπουν. Έχουμε τους καλούς, τους καλούτσικους, τους μέτριους. Αλλά οι μέτριοι τρομάζουν να σταθούν οι ίδιοι στα πόδια. Πώς να επιβάλουν τη γλώσσα τους; Τη γλώσσα που αποτελεί την πραγματικότητα του τόπου τους είναι υποχρεωμένοι ν’ ακολουθήσουν αυτοί. Όποια και νάναι. Καλή, κακή, ψυχρή, μιχτή. Αν την αρνηθής σε αρνιέται και ο αναγνώστης. Αυτό που έγινε.

Αναφέρομαι στους σχετικά παλαιότερους. Οι περισσότεροι από τους νέους συγγραφείς, προσγειωμένοι γλωσσικά, παρουσιάζουν στρωτά κείμενα. Πληρώνουν όμως ακόμα παλιές αμαρτίες και θα χρειαστή κάποιο διάστημα ακόμα για να συμφιλιωθή ο αναγνώστης με το βιβλίο.

Στην προσπάθεια για τη συμφιλίωση αυτή οι νέοι συγγραφείς σοφό Δάσκαλο και οδηγό έχουν τον Τριανταφυλλίδη. Τον επιστήμονα που κατώρθωσε να εντάξη σε κανόνες όλο εκείνο το πλήθος των αυθαιρεσιών που αποτελούν την τρέχουσα γλώσσα μας. Έπιασε την αντάρτισσα και την έφερε στη νομιμότητα, τη σουλούπωσε, της έδωσε τη Γραμματική της. Η πειθαρχία όμως που της επέβαλε δεν είναι η άτεγκτη ψυχαρική πειθαρχία. Χωρίς να προδώση τη γλωσσική του πίστη, ο Τριανταφυλλίδης κατώρθωσε να χαρίση στο έθνος του μια γλώσσα που είναι μέσα στους κανόνες της επιστήμης και συγχρόνως εναρμονισμένη με τη γλωσσική μας πραγματικότητα. Με κόκκινο πανί προκαλούσε ο Ψυχάρης τον ταύρο του. Με τη λευκή σημαία στάθηκε στις επάλξεις ο Τριανταφυλλίδης.

«ΤΑ ΝΕΑ», 21.4.1959, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ο αγώνας συνεχίζεται, αλλά κανείς πια δεν αμφιβάλλει για το νικηφόρο τέρμα του. Τιμές απονέμονται σήμερα στον αγωνιστή. Του αξίζουν τόσες κι’ άλλες τόσες. Ευγνωμοσύνη τού οφείλει το έθνος ολόκληρο. Ιδιαίτερα όμως την ευγνωμοσύνη τους τού οφείλουν οι εργάτες του νεοελληνικού λόγου, που πήραν από τα χέρια του Δασκάλου άρτιο γλωσσικό όργανο. Οι λογοτέχνες μας δεν έχουν παρά ν’ απλώσουν τα χέρια και να δρέψουν τον καρπό που ετοίμασε ο μόχθος και η σοφία του μεγάλου γλωσσολόγου.