Αλέξις ντε Τοκβίλ: Ένας φιλελεύθερος νέου τύπου

Στις 16 Απριλίου 1859 απεβίωσε στις Κάννες ο γάλλος πολιτικός στοχαστής, ιστορικός και πολιτικός Αλέξις ντε Τοκβίλ (Alexis de Tocqueville), ευρέως γνωστός για το σύγγραμμά του «Η δημοκρατία στην Αμερική», μια εμβριθή και διορατική ανάλυση του πολιτικοκοινωνικού οικοδομήματος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής στο α’ μισό του 19ου αιώνα (ο πρώτος τόμος του έργου εκδόθηκε το 1835 και ο —πιο απαισιόδοξος— δεύτερος τόμος πέντε χρόνια αργότερα).

Ο γεννημένος στο Παρίσι (στις 29 Ιουλίου 1805) ντε Τοκβίλ, ο οποίος θεωρείται αυθεντικός εκφραστής του πολιτικού φιλελευθερισμού, απηύθυνε με το εν λόγω έργο του μια σαφή —και ανατριχιαστικά επίκαιρη— προειδοποίηση για τον εύθραυστο χαρακτήρα της αμερικανικής δημοκρατίας και για τη μεγαλύτερη απειλή που αντιμετωπίζουν οι ΗΠΑ, την τυραννία της πλειοψηφίας, εκκινώντας από την παραδοχή ότι ακόμα και μια ανθηρή δημοκρατία, όταν αρχίζει να ποδηγετείται από μια υπέρ το δέον ισχυρή κεντρική εξουσία, γειτνιάζει με την τυραννία.

Κατά τη δική του αντίληψη, οι ανεξάρτητοι θεσμοί (εν προκειμένω τα λεγόμενα θεσμικά αντίβαρα) και η δικαστική εξουσία είναι οι παράγοντες εκείνοι που μπορούν και οφείλουν να αποσοβήσουν την εκτροπή αυτήν του πολιτεύματος.

Ο Αλέξις ντε Τοκβίλ, ο ιδιόμορφος αυτός πολιτειολόγος της μετεπαναστατικής Γαλλίας, αποτέλεσε το θέμα ενός ενδιαφέροντος άρθρου που συνέγραψε προ πολλών ετών για τον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» ο διακεκριμένος δημοσιογράφος και συγγραφέας Αθανάσιος Παπανδρόπουλος. Το εν λόγω κείμενο του Παπανδρόπουλου, εκλεκτού στελέχους του «Οικονομικού Ταχυδρόμου» και του ΔΟΛ επί σειράν ετών, είχε δημοσιευτεί στο τεύχος της 4ης Απριλίου 1985.

«ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 4.4.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ιδού όσα είχε γράψει ο Παπανδρόπουλος για τον Αλέξις ντε Τοκβίλ και το έργο του:

Άνθρωπος με αριστοκρατικές καταβολές, ο Αλέξις ντε Τοκβίλ (1805-1859) υπήρξε, πέραν από πολιτικός, ένας μεγάλος θεωρητικός της σύγχρονης φιλελεύθερης δημοκρατίας. Βουλευτής στο Ε’ Γαλλικό Κοινοβούλιο το 1839 και υπουργός Εξωτερικών της χώρας του για λίγους μήνες το 1849, κατά τη διάρκεια της 2ης Δημοκρατίας, ο Αλέξις ντε Τοκβίλ αποσύρεται από την ενεργό πολιτική ζωή αμέσως μετά την αναρρίχηση στην εξουσία του Λουδοβίκου – Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Πολιτικός συγγραφέας με μεγάλη ηθική εμβέλεια ο ντε Τοκβίλ, με τον όρο δημοκρατία, πολύ συχνά, υποδήλωνε μια δοσμένη κοινωνική κατάσταση, αδιαχώριστη από ένα σύνολο ηθών και εθίμων, καθώς και λαϊκών παραδόσεων. Έτσι, στο γνωστό βιβλίο του «Περί δημοκρατίας στην Αμερική» (1835 – 1840) ο Γάλλος συγγραφέας κάνει μια διαπεραστική και προφητική ανάλυση της αμερικανικής κοινωνίας και υπογραμμίζει τις πολιτικές και κοινωνικές επιπτώσεις των αρχών πάνω στις οποίες θεμελιώνεται αυτή η κοινωνία. Υπό αυτό το πρίσμα, το παραπάνω έργο του ντε Τοκβίλ αποτελεί μια βαθειά ανάλυση του θέματος της ελευθερίας, γύρω από το οποίο ακόμη και σήμερα αναπτύσσεται μια έντονη και όχι λίγες φορές αμφιλεγόμενη προβληματική.

Ο Αθανάσιος Παπανδρόπουλος

Αυτοαποκαλούμενος «φιλελεύθερος νέου τύπου», ο ντε Τοκβίλ ανέπτυξε σε μεγάλο βαθμό την κοινωνιολογία της πολιτικής γνώσης και προανήγγειλε την ασφυξία της δημοκρατίας από τον ίδιο τον εαυτό της, όταν θα φθάσει στο τελικό στάδιο της ολοκλήρωσής της. Κατά τον Γάλλο στοχαστή, αυτό το έσχατο στάδιο της δημοκρατίας αποτελεί «μια δικτατορία της κοινής γνώμης, σε μια εποχή ομοιογένειας των αισθημάτων, των ιδεών, των επιθυμιών, των ηθών και των συμπεριφορών». «Όσο περισσότερο θα τελειοποιείται η ισοπολιτεία υπό καθεστώς δημοκρατίας και όσο πιο πολύ θα ομαδοποιούνται οι άνθρωποι που την εφαρμόζουν, τόσο περισσότερο θα θέλουν όλοι τους, με ελεύθερη επιλογή, τα ίδια πράγματα. Η διαφορά σιγά-σιγά θα εξοστρακίζεται από την κοινωνία, όχι πια με τον καταναγκασμό, αλλά με την απλή αποδοκιμασία και την αδιαφορία. Σε μια τέτοια κοινωνία, ο πρωτότυπος ή πρωτοπόρος άνθρωπος, που το πνεύμα του θα είναι αντίθετο με το μέσο πνεύμα, εάν δεν είναι γεννημένος-νεκρός, θα φθίνει όχι επειδή θα καταδιώκεται, αλλά από έλλειψη ακροατηρίου και αντίθετης γνώμης».

Φιλόσοφος της ελευθερίας και κοινωνιολόγος της πολιτικής κουλτούρας, ο ντε Τοκβίλ θεμελιώνει τη φιλοσοφία του στα διαρκή δεδομένα της ανθρώπινης φύσης, που είναι κατά την άποψή του αυτά της ελευθερίας και της ευθύνης. «Η ανθρώπινη φύση», γράφει, «είναι αδύνατον να αναπτυχθεί χωρίς ελευθερία τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια ζωή». Σ’ ό,τι αφορά την ισότητα, για τον ντε Τοκβίλ αποτελεί «πολιτιστικό αντικείμενο, που συνδέεται με την ελευθερία κατά τρόπο μεταβαλλόμενο σύμφωνα με τα πολιτικά πρότυπα που απεικονίζονται στα ποικιλόμορφα πρόσωπα της δημοκρατίας».

«ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 4.4.1985, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Παρακάτω προσθέτουμε ορισμένα αποσπάσματα από το έργο του ντε Τοκβίλ και πιστεύουμε ότι ο αναγνώστης θα μπορέσει είτε να βγάλει ορισμένα συμπεράσματα είτε να οδηγηθεί σε γονιμότερο προβληματισμό.

«Στις μέρες μας τα έθνη είναι υποχρεωμένα να δημιουργούν στους κόλπους τους συνθήκες ισότητας για τους πολίτες τους. Ωστόσο, από τις κυβερνήσεις τους εξαρτάται αν η τάση αυτή θα οδηγήσει σε περισσότερη ελευθερία των πολιτών ή στην καταπιεστική βαρβαρότητα, την εξαθλίωση και την ισοπέδωση της κοινωνίας. […] Στην πραγματικότητα, πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο κύριος κίνδυνος που παραμονεύει τις δημοκρατικές κοινωνίες έγκειται στο γεγονός ότι η ελευθερία δίνεται σε ανθρώπους που αγνοούν την αξία της και τη μεταχειρίζονται σαν δεύτερης κατηγορίας πολιτικό αγαθό. […] Αγνοούν όμως ότι χωρίς ελευθερία δεν υπάρχει πρόοδος του πολιτισμού, ούτε υλική άνοδος, αλλά ούτε και δημοκρατία για όλους» («Περί δημοκρατίας στην Αμερική», εκδόσεις Gallimard, 1951).

[…]

«Το δημοκρατικό καθεστώς απαιτεί γενική συμφωνία για τη σκοπιμότητα της ύπαρξής του. Διαφορετικά θα κινδυνεύει πάντα από τους εχθρούς του, οι οποίοι στο όνομα της δημοκρατίας θα το υπονομεύουν» (γράμμα στο φίλο του Κορσέλ το 1837).

«Όταν μια δημοκρατία με την ανοχή της δημιουργεί άπληστους πολίτες που αρέσκονται να αντλούν όλο και πιο πολλά από τον δημόσιο πλούτο, τότε το τέλος του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι κοντινό» (L’Ancien régime et la Révolution).