Μουσείο Μπενάκη: Η ελληνικότητα, η ιδέα, ο άνθρωπος

Στις 22 Απριλίου 1931 το Μουσείο Μπενάκη, ένας από τους σπουδαιότερους μουσειακούς οργανισμούς της χώρας μας, παραδόθηκε επισήμως στην ελληνική πολιτεία.

Αναλυτικότερα, το απόγευμα εκείνης της ημέρας έλαβε χώρα στο Μουσείο Μπενάκη η υπογραφή της συμβολαιογραφικής πράξης διά της οποίας παραχωρήθηκε στο ελληνικό κράτος από τους ιδιοκτήτες του το κτίριο (το εμβληματικό νεοκλασικό που βρίσκεται στη συμβολή των οδών Κουμπάρη και Βασιλίσσης Σοφίας) με όλες τις εντός αυτού αρχαιολογικές, καλλιτεχνικές και εθνολογικές συλλογές.

Τη συμβολαιογραφική πράξη υπέγραψαν αφενός οι υπουργοί Οικονομικών και Παιδείας, ως αντιπρόσωποι του κράτους, και αφετέρου ο Αντώνης Μπενάκης, ο μέγας εθνικός ευεργέτης, ευπατρίδης και διανοούμενος, εξ ονόματός του και εκ μέρους των αδελφών του για τα επί της οικίας Μπενάκη κληρονομικά τους μερίδια.

Ο Αντώνης Μπενάκης

Στην τελετή είχαν δώσει το «παρών» ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Αλέξανδρος Ζαΐμης, ο τότε πρωθυπουργός και φίλος της οικογένειας Μπενάκη, Ελευθέριος Βενιζέλος, μέλη του υπουργικού συμβουλίου και άλλοι επίσημοι.

Στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει το Σαββατοκύριακο 15-16 Απριλίου 2000, και ενόψει της επαναλειτουργίας του Μουσείου Μπενάκη με τη νέα έκθεση των ελληνικών συλλογών (η επίσημη κήρυξη των εγκαινίων είχε λάβει χώρα την Τετάρτη 7 Ιουνίου 2000, παρουσία τού τότε Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κωνσταντίνου Στεφανόπουλου, και του τότε πρωθυπουργού, Κώστα Σημίτη), είχε συμπεριληφθεί ένα κατατοπιστικό αφιέρωμα στο νέο πρόσωπο του Μουσείου, που είχε επιμεληθεί η καταξιωμένη πολιτιστική συντάκτρια Παρασκευή Κατημερτζή (1950-2015).

«ΤΑ ΝΕΑ», 15-16.4.2000, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Στο εισαγωγικό κείμενο του αφιερώματος, που έφερε το γενικό τίτλο «Άξιον Εστί», η αείμνηστη Κατημερτζή έγραφε τα ακόλουθα:

Μία φορά στα εκατό χρόνια γράφονται έργα όπως το «Άξιον Εστί», με καθολικό όραμα και μακρά πνοή για την ιστορία και τη μοίρα, την ομορφιά και τα πάθη του τόπου και του λαού. Έτσι και πίσω από τις κλειστές πόρτες του Μουσείου Μπενάκη, ο Άγγελος Δεληβορριάς και η επιστημονική ομάδα του χρόνια τώρα συνέθεταν το μουσειολογικό αντίστοιχο του «Άξιον Εστί»: μια έκθεση τουλάχιστον 20.000 αντικειμένων υψηλής ποιότητας, από νεολιθικά ειδώλια μέχρι τις περγαμηνές του σύγχρονου πολιτισμού μας, τα Βραβεία Νόμπελ του Σεφέρη και του Ελύτη, που δείχνουν αυτό που όλοι ζητούσαμε να μας δείξει κάποτε ένα ελληνικό μουσείο. Την περίφημη συνέχεια της ελληνικότητας στον χώρο και τον χρόνο. Και, επιπλέον, να μας την εξηγήσει μέσα από έργα και εικόνες, ώστε να μην αιωρείται πάνω από το μυαλό μας σαν θελκτικό ιδεολόγημα της γενιάς του ’30.

Η πρόταση του Μουσείου Μπενάκη είναι για μια «διαλεκτική θεώρηση». Όπου οι δυνάμεις του τόπου, η ρίζα, η βουνίσια αντοχή και επιμονή και η θαλασσινή τόλμη και περιέργεια, το σπέρμα του Οδυσσέα παλεύουν αδιάκοπα με τις δυνάμεις του χρόνου, τις τροπές της ιστορίας, την ακμή και την παρακμή, τις επιθέσεις ξένων. Σε εποχές ύφεσης, λέει ο Άγγελος Δεληβορριάς, ο Ελληνισμός κερδίζει χρόνο, με τίμημα την απώλεια χώρου και πληρώνοντας βαρύ φόρο αίματος. Μικραίνει και πυκνώνει. Έτσι μπορούμε ακόμα σήμερα να μιλάμε την ίδια γλώσσα από την εποχή του Ομήρου, με αυτήν να σκεπτόμαστε, να θυμόμαστε και μέσα απ’ αυτήν να εκφραζόμαστε με λόγια ή με έργα — ανεξαρτήτως μέσων, υλικών, εποχής και τεχνοτροπίας.

«ΤΑ ΝΕΑ», 15-16.4.2000, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Είναι η πρώτη φορά που ελληνικό μουσείο έβαλε στόχο να συμπεριλάβει όλες τις εποχές αλλά και όλες τις γεωγραφικές περιοχές του Μείζονος Ελληνισμού. Τη σημερινή συρρικνωμένη Ελλάδα, την Κύπρο, τη Μικρά Ασία, την Αίγυπτο, τη Συρία, την Ιταλία.

Η Παρασκευή Κατημερτζή μαζί με τον αείμνηστο Κάρολο Παπούλια

Το νέο πρόσωπο του Μουσείου Μπενάκη, που θα δούμε να ανοίγει ξανά στις αρχές Ιουνίου, δεν έχει καμία σχέση με το παλιό πολυσυλλεκτικό βαρυφορτωμένο «θησαυροφυλάκιο» κειμηλίων και κληροδοτημάτων. «Απέβαλε», διά της αποκεντρώσεως σε άλλους χώρους, πολύ σημαντικές συλλογές —της ισλαμικής τέχνης και της κινεζικής— και δημιούργησε καινούργιες ενότητες. Διαθέτει πλέον μια ενδιαφέρουσα συλλογή προϊστορικών αντικειμένων, αίθουσες αφιερωμένες στην αρχαία ελληνική τέχνη. Δημιούργησε εκ του μηδενός μια μικρή ενότητα αφιερωμένη σε μια μεγάλης σημασίας χαμένη μητρόπολη του Ελληνισμού — την Κωνσταντινούπολη. Κατάρτισε μια αποκαλυπτική συλλογή για τους αιώνες της μετάβασης από την παγανιστική αρχαιότητα στον χριστιανικό μεσαίωνα. Έβαλε τα δυνατά του να αποδείξει ότι δεν υπάρχει κενό στη συνέχεια του Ελληνισμού κατά τους λεγόμενους σκοτεινούς αιώνες, τους αμέσως μετά την Άλωση — εκτός από το κενό που υπάρχει στη μελέτη αυτής της εποχής. Αποκατέστησε όσο μπόρεσε την έννοια της λαϊκής τέχνης. Δείχνει ότι ο 17ος και ο 18ος αιώνας ήταν εποχή μεγάλης ακμής του Ελληνισμού και ότι ο κόσμος της λαϊκής παράδοσης «θυσιάστηκε» μόλις κατά τον 19ο αιώνα, με σοβαρά ανταλλάγματα: την εθνική ανεξαρτησία και τον εκσυγχρονισμό.

Ο Άγγελος Δεληβορριάς

Δείχνει ακόμα ότι παρά την «αλλαγή στο κέντρο βάρους του στρατοπέδου» από τον κόσμο της Ανατολής στον κόσμο της Δύσης, και τους πρόσφατους εδαφικούς και πληθυσμιακούς ακρωτηριασμούς, υπάρχει η Ελλάδα που αντιστέκεται και επιμένει — όπως λέει ο στίχος του Διονύση Σαββόπουλου. Γιατί η Ελλάδα έχει δικά της πολιτιστικά αποθέματα, τρέφεται από αυτά. Διακρίνεται ανάμεσα στους άλλους και ελκύει. Γιατί έχει ως μέτρο των πάντων τον άνθρωπο και όχι την εξουθένωσή του για κάποιον ανώτερο σκοπό. Έχει καλλιεργήσει την «αίσθηση της νόησης», μας λέει ο Άγγελος Δεληβορριάς, και μας παραδίδει τα δύο κλειδιά για την περιήγηση του Μουσείου. Το ένα είναι ότι, για την ελληνικότητα, η αξία ενός αντικειμένου δεν βρίσκεται στο πολύτιμο υλικό, αλλά στην ιδέα πίσω απ’ αυτό. Αξία έχει ένα όμορφο πήλινο κανάτι, όπως ένα τραγούδι ή ένα ποίημα. Το άλλο κλειδί είναι ότι ο άνθρωπος είναι το μέτρο των πάντων.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, το δίπλωμα του Νομπέλ Λογοτεχνίας που απονεμήθηκε στον Οδυσσέα Ελύτη (δωρεά Οδυσσέα Ελύτη, πηγή: www.benaki.org).