Κοινωνικός τουρισμός και φτώχεια διακοπών – Αποκαλυπτική μελέτη του ΠΑΝΣΥΠΟ

Με το που άνοιξε η πλατφόρμα της ΔΥΠΑ «Κοινωνικός Τουρισμός 2026-27», κατακλύστηκε από επισκέψεις υποψήφιων δικαιούχων, με αποτέλεσμα να «πέσει» προσωρινά. Δεκάδες χιλιάδες εργαζόμενοι και άνεργοι έσπευσαν να καταθέσουν αίτηση για το  περιπόθητο voucher, που θα τους εξασφαλίσει λίγες μέρες επιδοτούμενων διακοπών.

Μολονότι δεν έλειψαν τα προβλήματα, η διαδικασία υποβολής των αιτήσεων συνεχίζεται κανονικά, με σταδιακή πρόσβαση των αιτούντων ανάλογα με το τελευταίο ψηφίο του ΑΦΜ.

Τα 300.000 vouchers (επιταγές) θα δοθούν σε ισάριθμους δικαιούχους, με κοινωνικά και οικονομικά κριτήρια. Ο προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται στα 50 εκ. ευρώ. Το νέο πρόγραμμα της ΔΥΠΑ εισάγει μια σειρά στοχευμένων αλλαγών,  με σκοπό να ενισχυθεί ο εσωτερικός τουρισμός και να στηριχθούν ευάλωτα νοικοκυριά. Μια βασική διαφορά με προηγούμενα προγράμματα είναι ότι ξεκινά ένα μήνα νωρίτερα, τον Μάιο αντί για τον Ιούνιο.

Επίκαιρη μελέτη

Το αυξημένο ενδιαφέρον των πολιτών για τα προγράμματα κοινωνικού τουρισμού, αναδεικνύει αφενός ότι το δικαίωμα στις διακοπές είναι ανάγκη και όχι πολυτέλεια. Αφετέρου μας θυμίζει ότι αυτό το ανθρώπινο δικαίωμα το στερούνται σχεδόν ο ένας στους δύο κατοίκους της Ελλάδας άνω των 16 ετών. Πρόκειται για μια θλιβερή στατιστική, που τοποθετεί τη χώρα μας στο βάθρο των πρωταθλητών της «φτώχειας διακοπών»  (holiday poverty).

Η πρόσφατη μελέτη του Πανελλήνιου Συλλόγου Υπαλλήλων ΟΑΕΔ-τ.ΟΕΕ-τ.ΟΕΚ (ΠΑΝΣΥΠΟ),  με θέμα «Ο κοινωνικός τουρισμός και το έλλειμα πρόσβασης στις διακοπές στην Ελλάδα και την Ευρώπη», φωτίζει μια θεμελιώδη αντίφαση. Πώς γίνεται μια χώρα που σε μεγάλο βαθμό ζει από τον τουρισμό, να κατατάσσεται στη δεύτερη χειρότερη θέση στην Ευρώπη ως προς την πρόσβαση των πολιτών της σε διακοπές.

Η μελέτη παρουσιάζει αναλυτικά όλα τα προγράμματα κοινωνικού τουρισμού στην Ελλάδα, συγκρίνοντας τα χαρακτηριστικά τους. Επίσης εξετάζει διαφορετικά μοντέλα κοινωνικού τουρισμού, σε τέσσερις χώρες της Ευρώπης:  Ισπανία, Γαλλία, Βέλγιο και Γερμανία. Τέλος, προχωρά σε εποικοδομητική κριτική και προτείνει λύσεις, βελτιώσεις και θεσμικές παρεμβάσεις.

Νησίδες προστασίας σε μια θάλασσα φτώχειας

Καθώς ο «Κοινωνικός Τουρισμός» της ΔΥΠΑ, κάνει την «ψηφιακή» του πρεμιέρα στο gov.gr, η μελέτη του ΠΑΝΣΥΠΟ είναι διπλά επίκαιρη.  «Τα  υφιστάμενα προγράμματα λειτουργούν ως μικρές νησίδες μερικής προστασίας σε μια θάλασσα συνταξιοδοτικής και μισθολογικής φτώχειας. Ενώ ακόμη και σε σύγκριση με το παλιό καθεστώς της Εργατικής Εστίας αποτυπώνεται ποσοτική και ποιοτική υποχώρηση της κρατικής παρέμβασης στον κοινωνικό τουρισμό», τονίζει χαρακτηριστικά.

πηγή: Μελέτη ΠΑΝΣΥΠΟ

Η «φτώχεια διακοπών» στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat για το 2024, το 46% των κατοίκων της Ελλάδας άνω των 16 ετών δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά ούτε μια εβδομάδα διακοπών το χρόνο, μακριά από το σπίτι. Το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί σε πάνω από 4,5 εκατομμύρια ανθρώπους. Η Ελλάδα βρίσκεται στη δεύτερη χειρότερη θέση της ΕΕ, μετά τη Ρουμανία (58,6%) και πριν από τη Βουλγαρία (41,4%), ενώ ο ευρωπαϊκός μέσος όρος διαμορφώνεται στο 27%. Χώρες όπως το Λουξεμβούργο (8,9%), η Σουηδία (11,6%) και η Ολλανδία (13%) βρίσκονται σε ολότελα διαφορετική πραγματικότητα.

Η εικόνα επιδεινώνεται για τις οικογένειες με παιδιά. Έρευνα της ΕΛΣΤΑΤ δείχνει ότι το 26% των νοικοκυριών με τουλάχιστον ένα παιδί δεν μπορεί να αντέξει οικονομικά μία εβδομάδα διακοπών, ποσοστό που εκτινάσσεται στο 60,3% για τα νοικοκυριά κάτω από το όριο φτώχειας. Για τις μονογονεϊκές και πολύτεκνες οικογένειες, το αντίστοιχο ποσοστό κυμαίνεται μεταξύ 50–60%.

πηγή: ΠΑΝΣΥΠΟ

Τα προγράμματα κοινωνικού τουρισμού: Τρέχουν, αλλά δεν φτάνουν

Η μελέτη χαρτογραφεί τα τέσσερα κυριότερα προγράμματα κοινωνικού τουρισμού που λειτουργούν σήμερα στη χώρα. Το κεντρικό πρόγραμμα της ΔΥΠΑ για εργαζόμενους και ανέργους χορηγεί 300.000 vouchers με προϋπολογισμό 50 εκατ. ευρώ. Η ΔΥΠΑ υλοποιεί επίσης το πρόγραμμα «Κοινωνικός Τουρισμός Συνταξιούχων e-ΕΦΚΑ, πρώην ΟΑΕΕ», που καλύπτει περίπου 25.000 συνταξιούχους πρώην ελεύθερους επαγγελματίες, με προϋπολογισμό 3 εκατ. ευρώ.

Παράλληλα «τρέχουν» τα προγράμματα του Λογαριασμού Αγροτικής Εστίας του ΟΠΕΚΑ (περίπου 60.000 δικαιούχοι) και το πρόγραμμα «Τουρισμός για Όλους» του Υπουργείου Τουρισμού (προϋπολογισμός άνω των 25 εκατ. ευρώ). Συνολικά, τα τέσσερα προγράμματα καλύπτουν περίπου 435.000 δικαιούχους, με δαπάνη γύρω στα 90–95 εκατ. ευρώ.

Το νούμερο φαίνεται σημαντικό, μέχρι να συγκριθεί με το παρελθόν και την κλίμακα των αναγκών. Το 2011, ο Οργανισμός Εργατικής Εστίας μόνος του κάλυπτε 570.000 δικαιούχους, εργαζόμενους, συνταξιούχους και τα μέλη των οικογενειών τους σε όλη τη χώρα, με προϋπολογισμό 62,7 εκατ. ευρώ. «Με άλλα λόγια, μέσα σε μια δεκαετία ‘εκσυγχρονισμού’, το σύνολο όλων των σημερινών προγραμμάτων κοινωνικού τουρισμού δεν καταφέρνει να φτάσει καν τον όγκο επιταγών που χορηγούσε ένα μόνο ταμείο (Εργατική Εστία) σε μια χρονιά, τη στιγμή μάλιστα που η ανάγκη για κοινωνική προστασία έχει πολλαπλασιαστεί», σημειώνει η έκθεση.

Ο ΠΑΝΣΥΠΟ παρουσιάζει το μοντέλο κοινωνικού τουρισμού για συνταξιούχους της Ισπανίας.

Ποιους αφήνει έξω το σύστημα

Η μελέτη εντοπίζει δύο ομάδες που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερα έντονο αποκλεισμό. Πρώτον, οι συνταξιούχοι μισθωτοί (πρώην ΙΚΑ), που αποτελούν τη μεγάλη πλειονότητα των συνταξιούχων, δεν αναγνωρίζονται πουθενά ως αυτοτελής κατηγορία δικαιούχων κοινωνικού τουρισμού, παρότι κατέβαλλαν επί δεκαετίες εισφορές υπέρ της Εργατικής Εστίας. Αυτό συμβαίνει τη στιγμή που ένας στους πέντε συνταξιούχους λαμβάνει κύρια σύνταξη κάτω από 500 ευρώ μεικτά. Σε χώρες όπως η Ισπανία, η Γαλλία και η Ιταλία, τα ειδικά προγράμματα για συνταξιούχους αποτελούν θεσμικά κατοχυρωμένη προτεραιότητα. Δεύτερον, τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά, παρότι είναι εκτεθειμένα σε υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας, δεν λαμβάνουν καμία ειδική μοριοδότηση, σε αντίθεση με το παλιό καθεστώς της Εργατικής Εστίας που προέβλεπε «διπλά δελτία» για μοναχικούς δικαιούχους.

Δυσλειτουργίες και τιμωρητική λογική

Πέρα από τα κενά στη στόχευση, η μελέτη καταγράφει μια σειρά λειτουργικών προβλημάτων. Ένα εντυπωσιακό εύρημα αφορά την υποεκτέλεση: στο πρόγραμμα συνταξιούχων πρώην ΟΑΕΕ, από τις 25.000 διαθέσιμες επιταγές μόλις οι 14.476 βρήκαν δικαιούχο. Περίπου 1,26 εκατ. ευρώ από τα 3 εκατ. του προϋπολογισμού δεν ενεργοποιήθηκαν ποτέ. Τα αδιάθετα κονδύλια δεν μεταφέρονται σε επόμενους κύκλους ούτε δίνονται σε επιλαχόντες.

Επιπλέον, η μελέτη καταγγέλλει ότι δικαιούχοι που δεν κατάφεραν να χρησιμοποιήσουν τα vouchers τους — συχνά λόγω έλλειψης διαθέσιμων καταλυμάτων, υψηλού κόστους μετακίνησης ή οικογενειακών προβλημάτων — αντιμετωπίζουν ποινές αποκλεισμού από επόμενα προγράμματα. Παράλληλα, επισημαίνεται ότι το voucher δεν επιτρέπει τμηματική χρήση: ο δικαιούχος είτε θα χρησιμοποιήσει όλες τις διανυκτερεύσεις σε μία κράτηση, είτε χάνει το υπόλοιπο. Σε μια εποχή που όλες οι κρατήσεις γίνονται ψηφιακά και ευέλικτα, αυτό χαρακτηρίζεται ως συνειδητή πολιτική επιλογή εις βάρος των δικαιούχων.

Προτάσεις πολιτικής

Η μελέτη καταλήγει σε συγκεκριμένες προτάσεις: πλήρης ανταποδοτικότητα των εισφορών χωρίς «σιωπηρά αποθεματικά» από αδιάθετες επιταγές, δημιουργία ειδικού προγράμματος για συνταξιούχους μισθωτούς, θεσμοθέτηση τμηματικής χρήσης του voucher, επιδότηση χερσαίας μετακίνησης για ηπειρωτικούς προορισμούς, ενιαία ψηφιακή πλατφόρμα κρατήσεων και — κυρίως — υποχρεωτικός ετήσιος δημόσιος απολογισμός με πλήρη στοιχεία απορρόφησης.

Δείτε όλη την έρευνα ΕΔΩ