Γυάρος: Παρά τας συστάσεις και νουθεσίας…

Στο οπισθόφυλλο του «Βήματος» που είχε κυκλοφορήσει την Τρίτη 28 Μαρτίου 1961, γραμμένη σε ένα μονόστηλο στο κατώτερο τμήμα της σελίδας, υπήρχε η ακόλουθη είδηση:

ΚΑΤΑΡΓΟΥΝΤΑΙ ΑΙ ΦΥΛΑΚΑΙ ΓΥΑΡΟΥ;

Ο υπουργός της Δικαιοσύνης κ. Καλλίας ανεκοίνωσεν ότι έδωσεν εντολήν μεταφοράς εις άλλας φυλακάς των κρατουμένων εις τας φυλακάς Γυάρου. Η ανωτέρω απόφασις ελήφθη διότι ο αριθμός των κρατουμένων εις Γυάρον έχει ουσιωδώς περιορισθή. Ήδη εις Γυάρον κρατούνται 2 κατάδικοι δι’ εγκλήματα δοσιλογισμού, 90 δι’ ανατρεπτικήν δράσιν, ήτοι εγκλήματα διαπραχθέντα κατά της ζωής πολιτών κατά το διάστημα της Κατοχής και του συμμοριτοπολέμου, και 45 κατάδικοι διά κοινά εγκλήματα. Οι κρατούμενοι εις τας φυλακάς Γυάρου θα κατανεμηθούν εις άλλας φυλακάς αναλόγως του υπολοίπου της ποινής εκάστου καταδίκου. 

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 28.3.1961, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Όπως αποδείχθηκε από όσα ακολούθησαν, η απόφαση που είχε λάβει την προτεραία, 27η Μαρτίου 1961, ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης, Κωνσταντίνος Καλλίας, δεν έμελλε να σηματοδοτήσει την οριστική παύση λειτουργίας των φυλακών της Γυάρου. Λίγα χρόνια αργότερα η δικτατορία των συνταγματαρχών προέβη στην επαναχρησιμοποίηση της Γυάρου ως τόπου φυλάκισης αντιφρονούντων (οι τελευταίοι πολιτικοί εξόριστοι της Γυάρου, 44 τον αριθμόν, απελευθερώθηκαν τον Ιούλιο του 1974, μετά την πτώση της χούντας).

Στη διαβόητη Γυάρο, στο «τι ακριβώς ήταν η Γυάρος», αναφέρεται ένα άρθρο του διακεκριμένου δημοσιογράφου Νικηφόρου Αντωνόπουλου (1940-2021), που είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Τετάρτη 10 Σεπτεμβρίου 1975 (αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι και ο ίδιος ο Αντωνόπουλος υπήρξε πολιτικός εξόριστος επί δικτατορίας).

«ΤΑ ΝΕΑ», 10.9.1975, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Από το εν λόγω δημοσίευμα, που έφερε τον τίτλο «Βασανιστήρια», προέρχεται το ακόλουθο απόσπασμα:

Ας αφήσουμε για λίγο τους βασανιστές κι ας πάμε λίγο πιο πίσω, στα ξημερώματα της 21ης Απριλίου 1967.

Πολύ πριν τα οκτώ εκατομμύρια των Ελλήνων μάθουν από το ραδιόφωνο και τις φωνές των θυρωρών «τι συνέβη», 7.000 πόρτες σπιτιών σ’ όλη την Ελλάδα άνοιξαν βίαια και 7.000 άνθρωποι οδηγήθηκαν σε αστυνομικά τμήματα, από εκεί σε διάφορα γήπεδα, μετά στοιβάχτηκαν σε αρματαγωγά και βρέθηκαν σε ελάχιστες μέρες στη Γυάρο.

Ένας τεράστιος μηχανισμός λειτούργησε στην εντέλεια και εκτέλεσε άψογα ένα σχέδιο. Και φυσικά, το σχέδιο αυτό δεν φτιάχτηκε εκείνη τη νύκτα, ούτε και το έφτιαξαν οι «21 πρωταίτιοι».

Τι ήταν αυτή η Γυάρος; Γράφτηκαν πολλά, μετά την πτώση της χούντας, γι’ αυτό το εφιαλτικό νησί. Δεν πρόκειται να μιλήσουμε τώρα για φίδια και σκορπιούς που ανακάλυψαν οι έκτακτοι απεσταλμένοι των εφημερίδων στη Γυάρο. Ούτε και για την ξεραΐλα, για τα βράχια, για το μπετονένιο κτίριο, που μέσα σ’ αυτό κλείστηκαν οι κρατούμενοι.

Όχι γιατί όλ’ αυτά δεν υπήρχαν. Υπήρχαν. Αλλά δεν ήταν μόνο αυτά η Γυάρος.

Ας το πάρουμε από την αρχή, για να γίνη καλύτερα κατανοητό τι ήταν:

Ας πούμε ότι περπατάς στο δρόμο —στην οδό Ακαδημίας, για παράδειγμα— λίγες μέρες μετά τη δικτατορία.

Είσαι γνωστός στους χαφιέδες της Ασφάλειας, γιατί σαν φοιτητής ή επαγγελματίας ανήκες σε κάποιο σύλλογο, σωματείο, πολιτική οργάνωση, ή γιατί δεν ανήκες σε τίποτε απ’ όλα αυτά, αλλά είχες «αριστερές» ιδέες και δεν τις κράταγες μόνο για τον εαυτό σου, αλλά τις συζητούσες.

Με λίγα λόγια, «είχες φάκελλο» κι εκεί στην οδό Ακαδημίας σε πιάνει το μάτι των χαφιέδων που καραδοκούν.

Ξαφνικά βρίσκεσαι στριμωγμένος πίσω από ένα περίπτερο και τους ακούς να σου λένε: «Βούλωσέ το γιατί θα σου…» κ.λπ.

Σε λίγο βρίσκεσαι σ’ ένα γραφείο της Ασφάλειας, απέναντι σ’ έναν κύριο Καραπαναγιώτη, που δεν σε αφήνει να πάρης ανάσα:

«Λοιπόν, τα ψέματα τελείωσαν, αυτά που ξέρατε να τα ξεχάσετε, τώρα έχει ο στρατός την εξουσία, κι όποιος κουνηθή να το πάρη απόφαση ότι θα τον εξαφανίσουμε, πάρτο κι εσύ απόφαση, από δω δεν θα βγης ζωντανός, τα ξέρουμε όλα, πάρε χαρτί και γράφε, ποιους ξέρεις, ποιος σε οργάνωσε, ποιους οργάνωσες, αποκήρυξε τον κομμουνισμό, όλοι τον αποκήρυξαν, εσύ δεν θα αποτελέσης εξαίρεση, αυτά που ξέρατε και κάνατε με τον Μηνά ξεχάστε τα, πού θα πάη κι αυτός, θα πέση στα χέρια μας, λοιπόν γράφε, γιατί διαφορετικά σε χώνω στο αρματαγωγό και πας κατευθείαν στη Φαλκονέρα ή σε πετάω απ’ το παράθυρο, κάθε μέρα πηδάνε ένα σωρό από το παράθυρο, ένας ακόμη δεν θα μας χαλάση τη φήμη, χα-χα-χα, τι κάθεσαι και με κυττάς σαν μ…, σου είπα γράφε, γιατί θα σου…» κ.λπ.

Γίνεται ένα μικρό διάλειμμα, μπαίνουν στο γραφείο δυο-τρεις «γνωστοί» από τις συγκεντρώσεις και το πανεπιστήμιο, σε κυττάζουν, «θυμούνται» ότι «τότε ρε π… μού άνοιξες το κεφάλι με την πέτρα», άλλος «θυμάται τη μανούλα του που την έσφαξαν με το κονσερβοκούτι οι δικοί σου», ο τρίτος λέει «άστε ρε το παιδί, είναι εντάξει, το ξέρω εγώ, λίγο μ… είναι, αλλά τώρα θα στρώση» — κι ενώ τ’ ακούς όλ’ αυτά δέχεσαι τα πρώτα χτυπήματα. Σε κάνουν μπαλάκι και σε πετούν από τον ένα στον άλλο με κλωτσιές και μπουνιές, μέχρι που πέφτεις στο πάτωμα. Επεμβαίνει ο «καλός» βρίζοντας: «Σας είπα ρε, άστε τον, είναι εντάξει το παιδί, τώρα θα τα πη όλα, θα υπογράψη και θα γίνουμε φίλοι», και ξανακάθεσαι στην καρέκλα, για να ξαναρχίση σε λίγο ο τεράστιος μονόλογος του Καραπαναγιώτη, με «υπογραμμίσεις» στα κύρια σημεία, μερικά χτυπήματα στα χέρια και στο κεφάλι μ’ ένα χάρακα που κρατά.

Θα το πάρης απόφαση σε λίγες μέρες —έξη, επτά— όταν πεθαμένος από το ξύλο, την  πείνα, τη δίψα, τον εξευτελισμό, το κλείσιμο σ’ εκείνο το κελλί, και με τις αισθήσεις νεκρές, μπαίνεις στην κλούβα που θα σε πάη στο Ναύσταθμο, όπου περιμένει το αρματαγωγό για τη Γυάρο. Και τραβάς έτσι κι εσύ, με την καρδιά σφιγμένη, χωρίς να ξέρης τι γίνεται γύρω σου, χωρίς να τολμάς να σκεφτής το σπίτι σου, την τρέλλα που θα τους έχη πιάσει τόσες μέρες που έχεις εξαφανιστή και δεν ξέρουν τι έχεις απογίνει, χωρίς να τολμάς να σκεφτής πού πας και τι θ’ απογίνης.

Αν ακόμη δεν έγινε κατανοητό τι ακριβώς ήταν η Γυάρος, αντιγράφω από μια «απόφαση εκτοπίσεως» της λεγομένης «Επιτροπής Δημοσίας Ασφαλείας Νομού Αττικής», που πήραν οι κρατούμενοι στη Γυάρο οκτώ (8) μήνες μετά τη σύλληψή τους:

«…Επειδή ούτοι παρά τας συστάσεις και νουθεσίας όπως παύσουν την εγκληματικήν διά την Ελλάδαν δράσιν των, όχι μόνον ουδεμίαν μεταμέλειαν επιδεικνύουν αλλά αρνούνται να δηλώσουν (υποσημειώσεις δικές μας) έστω και προφορικώς ότι αφιέμενοι ελεύθεροι δεν θα αναμιχθούν εις παρανόμους ενεργείας στρεφομένας κατά του Κράτους, της Δημοσίας Τάξεως και Ασφαλείας και ότι θα διάγουν φιλησύχως και νομιμοφρόνως, προκύπτει σαφώς ότι ούτοι θέλουσι εξακολουθήσει την κομμουνιστικήν αντεθνικήν δράσιν των.

Επειδή… κ.λπ. Διά Ταύτα, αποφαίνεται ότι άπαντες οι αναφερόμενοι τυγχάνουν λίαν επικίνδυνοι εις την Δημ. Τάξιν και Ασφάλειαν δι’ ο και τους εκτοπίζει επί εν (1) έτος εις νήσον ΓΥΑΡΟΝ, προς δε χαρακτηρίζει τούτους ευπόρους και ικανούς προς εργασίαν…» (!)

Ο Νικηφόρος Αντωνόπουλος επιστρέφει από την εξορία, τον Αύγουστο του 1970, και αγκαλιάζει (στον Πειραιά) τον πεντάχρονο γιο του Λεωνίδα

(Για την ιστορία, που λένε, τέσσερις τέτοιες αποφάσεις, που έχω στα χέρια μου, για ανάλογα χρόνια εγκλεισμού σε στρατόπεδο συγκεντρώσεως, τις υπογράφουν, εκτός από τους χουντικούς νομάρχες της περιόδου εκείνης και τους αστυνομικούς διευθυντές, και οι Εισαγγελείς Πρωτοδικών Αθηνών: Σόλων Παπαδόπουλος, Ηλίας Σπυρόπουλος και Θεόδωρος Μπαντούνας).

Αυτή ήταν η Γυάρος. Ένας τεράστιος εκβιασμός απέναντι σ’ ολόκληρο τον Ελληνικό Λαό, ν’ αποδεχθή την δικτατορία. Και για την υλοποίηση αυτού του εκβιασμού υπήρχαν οι 7-8.000 κρατούμενοι της δικτατορίας.

Ο Νικηφόρος Αντωνόπουλος

Υπήρχε βέβαια και το πρόσχημα. Ότι οι άνθρωποι αυτοί «ήταν κομμουνιστές». Μόνο που ήταν αρκετή μια «υπογραφή» τους ή έστω και προφορική «υπόσχεση» ότι θα αποδεχθούν το καθεστώς, για να πέσουν έτσι όλα τα προσχήματα περί «κομμουνιστών» και «αντεθνικής δραστηριότητος».

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο κόσμος της Γυάρου διά χειρός του καλλιτέχνη και συγγραφέα Γιώργου Φαρσακίδη (1926-2020).