Η γλώσσα κόκαλα δεν έχει και κόκαλα τσακίζει: Πώς η λογοτεχνία άλλαξε τον τρόπο που μιλάμε για τις γυναίκες

Η λογοτεχνία είχε πάντα την ικανότητα να αποτυπώνει το πνεύμα της εποχής μέσα στην οποία δημιουργείται. Μέσα από τις ιστορίες της καταγράφονται κοινωνικές αντιλήψεις, ανισότητες, επιθυμίες και συγκρούσεις. Οι γυναικείοι χαρακτήρες της μυθοπλασίας αποτελούν συχνά ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της διαδικασίας: μέσα από τις εμπειρίες τους αντανακλώνται τόσο οι περιορισμοί που αντιμετώπισαν οι γυναίκες όσο και οι τρόποι με τους οποίους προσπάθησαν να τους υπερβούν.

Δεν είναι τυχαίο ότι το ενδιαφέρον για κλασικά έργα γυναικών συγγραφέων παραμένει έντονο μέχρι σήμερα. Η πρόσφατη κινηματογραφική διασκευή των «Ανεμοδαρμένων Υψών» από την Έμεραλντ Φένελ έχει προσελκύσει μεγάλο αριθμό θεατών — κάτι ιδιαίτερα αξιοσημείωτο σε μια περίοδο κατά την οποία ο κινηματογράφος αντιμετωπίζει προκλήσεις.

Το μυθιστόρημα της Έμιλι Μπροντέ, που δημοσιεύθηκε το 1847, ανήκει σε μια ευρύτερη παράδοση έργων του 19ου αιώνα γραμμένων από γυναίκες συγγραφείς. Σε αυτά τα βιβλία εξερευνώνται συχνά ζητήματα όπως η γυναικεία επιθυμία, η ανάγκη για αυτονομία και η σύγκρουση ανάμεσα στην προσωπική ελευθερία και τις κοινωνικές προσδοκίες. Οι ηρωίδες αυτών των ιστοριών ζούσαν σε κοινωνίες που προσέφεραν στις γυναίκες περιορισμένες δυνατότητες εκπαίδευσης και ελάχιστες επαγγελματικές προοπτικές.

Παρότι τα έργα συγγραφέων όπως η Τζέιν Όστεν, οι αδελφές Μπροντέ και η Τζορτζ Έλιοτ διαφέρουν αισθητά ως προς το ύφος και τη θεματολογία τους, μοιράζονται ένα κοινό χαρακτηριστικό: στρέφουν την προσοχή στις μορφές έμφυλης ανισότητας που χαρακτήριζαν την κοινωνία της εποχής τους.

Στα μυθιστορήματά τους αναδεικνύονται ζητήματα όπως οι νόμοι περί κληρονομιάς και ιδιοκτησίας, η κοινωνική πίεση που ωθούσε πολλές γυναίκες σε γάμους οικονομικής ασφάλειας, το σεξουαλικό διπλό μέτρο και η απουσία επαγγελματικών επιλογών. Μέσα από αυτές τις ιστορίες εκφράστηκαν οι ανησυχίες αλλά και οι προσδοκίες ενός ολοένα διευρυνόμενου γυναικείου αναγνωστικού κοινού κατά τον 19ο αιώνα.

Το έργο αυτών των συγγραφέων —μαζί με πολλών λιγότερο γνωστών δημιουργών— συνέβαλε στη διαμόρφωση δημόσιων συζητήσεων γύρω από αυτό που στη βικτωριανή εποχή αποκαλούνταν «το γυναικείο ζήτημα». Στο επίκεντρο αυτών των συζητήσεων βρίσκονταν τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα των γυναικών, συμπεριλαμβανομένου και του δικαιώματος ψήφου. Οι συζητήσεις αυτές αποτέλεσαν αργότερα το υπόβαθρο για το πρώτο κύμα του φεμινιστικού κινήματος στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Από τον μοντερνισμό στο δεύτερο κύμα φεμινισμού

Στις αρχές του 20ού αιώνα, νέες λογοτεχνικές εξελίξεις δημιούργησαν επιπλέον χώρο για γυναικείες φωνές. Ο μοντερνισμός, αλλά και η ευρεία διάδοση των φθηνών εκδόσεων βιβλίων, διεύρυναν τα θέματα και τις εμπειρίες που μπορούσαν να εκφραστούν μέσα από τη λογοτεχνία.

Συγγραφείς όπως η Βιρτζίνια Γουλφ και η Τζιν Ρις πειραματίστηκαν με νέες αφηγηματικές μορφές ήδη από τη δεκαετία του 1920. Παράλληλα, η μαζική κουλτούρα γέννησε δημοφιλή λογοτεχνικά είδη, όπως τα ρομαντικά μυθιστορήματα μαζικής κυκλοφορίας και η λεγόμενη «cosy» αστυνομική λογοτεχνία.

Από τη δεκαετία του 1960 και μετά, το δεύτερο κύμα φεμινισμού στράφηκε έντονα στη γυναικεία λογοτεχνική παράδοση. Σημαντικές μελέτες, όπως το A Literature of Their Own της Έλεϊν Σόουολτερ και το The Madwoman in the Attic των Σάντρα Γκίλμπερτ και Σούζαν Γκούμπαρ, επανεξέτασαν τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνική ιστορία είχε παραγνωρίσει τη γυναικεία γραφή.

Την ίδια περίοδο δημοσιεύθηκαν και φεμινιστικά βιβλία που έγιναν ιδιαίτερα γνωστά, όπως το The Female Eunuch της Ζερμέν Γκριρ και το μυθιστόρημα The Woman’s Room της Μέριλιν Φρεντς.

Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, μια ακόμη πιο πολυφωνική γενιά συγγραφέων —ανάμεσά τους η Μάργκαρετ Άτγουντ, η Άντζελα Κάρτερ, η Άλις Γουόκερ, η Όντρι Λορντ, η Τόνι Μόρισον και η Οκτάβια Μπάτλερ— συνέχισε να διευρύνει το πολιτικό και πολιτισμικό πεδίο της γυναικείας γραφής, ενσωματώνοντας νέες φυλετικές, queer και μεταμοντέρνες προσεγγίσεις.

Από τις λέσχες ανάγνωσης στο BookTok

Σήμερα, οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν τον βασικό πυρήνα της αναγνωστικής κοινότητας της μυθοπλασίας. Εκτός από το ότι αγοράζουν περισσότερα μυθιστορήματα, συχνά μοιράζονται και συζητούν τις αναγνωστικές τους εμπειρίες μέσα από λέσχες βιβλίου ή διαδικτυακές κοινότητες όπως το BookTok.

Τα τελευταία χρόνια μεγάλη απήχηση γνώρισαν τα λεγόμενα domestic noir μυθιστορήματα — ψυχολογικά θρίλερ με γυναικείες πρωταγωνίστριες — όπως το Gone Girl, το The Girl on the Train και το Big Little Lies. Τα έργα αυτά συχνά εξερευνούν ζητήματα εξουσίας, σχέσεων και έμφυλης βίας.

Παράλληλα, η άνοδος του είδους romantasy, που συνδυάζει ρομαντικό και φανταστικό μυθιστόρημα, στρέφει το ενδιαφέρον στη γυναικεία επιθυμία και εμπειρία.

Για περισσότερους από δύο αιώνες, η γυναικεία γραφή δεν περιορίζεται στο να καταγράφει τις ανισότητες της πατριαρχίας. Συχνά τις αμφισβητεί, τις αναδιαμορφώνει και τις μετατρέπει σε αφηγήσεις δύναμης.

Δέκα λογοτεχνικές ηρωίδες που σημάδεψαν τη μυθοπλασία

Τζέιν Έιρ – «Jane Eyre» της Σαρλότ Μπροντέ (1847)

Η Τζέιν Έιρ είναι μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της αγγλικής λογοτεχνίας. Μεγαλώνει σε συνθήκες φτώχειας και κακομεταχείρισης, όμως αναπτύσσει από νωρίς μια ισχυρή αίσθηση αυτοσεβασμού και ανεξαρτησίας. Ακόμη και όταν ανακαλύπτει ότι ο άνδρας που αγαπά είναι ήδη παντρεμένος, αρνείται να προδώσει τις αξίες της. Η ιστορία της αποτελεί μια ισχυρή δήλωση για την προσωπική αξιοπρέπεια και την αυτονομία των γυναικών.

Τζόις – «The Thursday Murder Club» του Ρίτσαρντ Όσμαν (2020)

Η Τζόις Μέντοουκροφτ είναι μια 77χρονη πρώην νοσοκόμα που αφηγείται μέρος της δημοφιλούς αστυνομικής σειράς του Ρίτσαρντ Όσμαν. Φαινομενικά ήρεμη και καλοσυνάτη, διαθέτει οξυδερκή παρατηρητικότητα και έντονη αίσθηση δικαιοσύνης. Όπως και η Μις Μαρπλ πριν από αυτήν, αποδεικνύει ότι η εμπειρία και η προσοχή στη λεπτομέρεια μπορούν να αποδειχθούν καθοριστικές στην επίλυση μυστηρίων.

Όφρεντ – «The Handmaid’s Tale» της Μάργκαρετ Άτγουντ (1985)

Η Όφρεντ ζει σε μια θεοκρατική δυστοπία όπου οι γυναίκες έχουν χάσει σχεδόν όλα τα δικαιώματά τους. Μέσα από τις αναμνήσεις της από τη ζωή πριν από το καθεστώς και την εσωτερική της αφήγηση, αποκαλύπτεται η ψυχολογική αντίσταση απέναντι στην καταπίεση. Η ιστορία της δείχνει ότι ακόμη και οι πιο σιωπηλές μορφές αντίστασης μπορούν να αποτελέσουν πράξεις επιβίωσης.

Η Γυναίκα του Μπαθ – «Οι Ιστορίες του Καντέρμπερι» του Τζέφρι Τσόσερ (περ. 1400)

Η «Γυναίκα του Μπαθ» θεωρείται από πολλούς μελετητές μία από τις πρώτες ρεαλιστικές γυναικείες μορφές της αγγλικής λογοτεχνίας. Με πέντε γάμους στο ενεργητικό της και μια ανοιχτή στάση απέναντι στη σεξουαλικότητα, αμφισβητεί τις κοινωνικές συμβάσεις της εποχής της και υπερασπίζεται την ανεξαρτησία των γυναικών.

Καχού – «The Whale Rider» του Γουίτι Ιχιμαέρα (1987)

Η Καχού Πάικεα Απιράνα γεννιέται σε μια κοινότητα Μαορί όπου η ηγεσία περνά παραδοσιακά από άνδρα σε άνδρα. Παρότι η ίδια διαθέτει τις ικανότητες ενός ηγέτη, πολλοί αρνούνται να τη δεχτούν ως διάδοχο επειδή είναι κορίτσι. Μέσα από τη βαθιά σχέση της με τη φύση και ιδιαίτερα με τις φάλαινες, καταφέρνει τελικά να αποδείξει τη δύναμή της.

Ορλάντο – «Orlando» της Βιρτζίνια Γουλφ (1928)

Ο Ορλάντο είναι ένας από τους πιο πρωτότυπους χαρακτήρες της μοντερνιστικής λογοτεχνίας. Ξεκινά ως νεαρός αριστοκράτης τον 16ο αιώνα και στη συνέχεια μεταμορφώνεται σε γυναίκα, συνεχίζοντας να ζει μέσα στους αιώνες. Μέσα από αυτή τη μεταμόρφωση, το έργο εξερευνά τις έννοιες της ταυτότητας, του φύλου και του χρόνου.

Ολίβια – «The Woman of Colour: A Tale» (1808)

Η Ολίβια θεωρείται η πρώτη μαύρη ηρωίδα σε ευρωπαϊκό μυθιστόρημα. Αντιμέτωπη με τις προκαταλήψεις της αγγλικής κοινωνίας, υπερασπίζεται τη μόρφωση και την αξιοπρέπειά της. Όταν ανακαλύπτει ότι ο σύζυγός της είναι ήδη παντρεμένος, αποφασίζει να διαλύσει τον γάμο και να επιστρέψει στην Τζαμάικα, όπου σκοπεύει να χρησιμοποιήσει την περιουσία της για να βοηθήσει την κοινότητά της.

Ρόζαλιντ – «Όπως σας αρέσει» του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (1600)

Η Ρόζαλιντ είναι ένας από τους πιο ευφυείς και δυναμικούς χαρακτήρες του Σαίξπηρ. Έχει περισσότερες ατάκες από οποιαδήποτε άλλη γυναικεία μορφή στα έργα του και συχνά σατιρίζει τα στερεότυπα του έρωτα και της ποίησης. Η ανεξαρτησία και το χιούμορ της την καθιστούν έναν από τους πιο ζωντανούς χαρακτήρες του θεάτρου.

Έλενορ – «Eleanor Oliphant is Completely Fine» της Γκέιλ Χόνεϊμαν (2017)

Η Έλενορ ζει μια ζωή βαθιάς μοναξιάς και απομόνωσης. Η καθημερινότητά της αλλάζει όταν γνωρίζει τον συνάδελφό της Ρέιμοντ, ο οποίος την αποδέχεται χωρίς προκαταλήψεις. Η ιστορία της φωτίζει την ανάγκη για ανθρώπινη σύνδεση και τη σημασία της φιλίας.

Σεχραζάντ – «Χίλιες και μία νύχτες»

Η Σεχραζάντ είναι ίσως η πιο διάσημη αφηγήτρια στην ιστορία της λογοτεχνίας. Παντρεύεται έναν σουλτάνο που σκοτώνει κάθε νέα σύζυγό του την επόμενη ημέρα. Χάρη όμως στην ευφυΐα και την αφηγηματική της ικανότητα, του αφηγείται κάθε βράδυ μια ιστορία που αφήνει σκόπιμα ανολοκλήρωτη. Με αυτό τον τρόπο καταφέρνει να παρατείνει τη ζωή της για 1.001 νύχτες και τελικά να αλλάξει τη μοίρα του βασιλείου.

*Mε πληροφορίες από: The Conversation