Το τέλος της New START και ο γρίφος της αποτροπής – Η Ευρώπη μπροστά στο πυρηνικό «κενό»

Σε ένα γεωπολιτικό περιβάλλον ήδη επικίνδυνα ασταθές, η τυπική λήξη της Συνθήκης New START -της τελευταίας που επέβαλε όρια στα πυρηνικά οπλοστάσια ΗΠΑ και Ρωσίας- σηματοδοτεί μια νέα μείζονα πρόκληση ασφαλείας ειδικά για την Ευρώπη.

Έρχεται εν μέσω ρωσικής επιθετικότητας και πυρηνικών απειλών εξ’ ανατολών, αλλά και του ταυτόχρονου άκρατου αναθεωρητισμού του ισχυρότερου συμμάχου της στη Δύση.

Η δεύτερη προεδρική θητεία Τραμπ στις ΗΠΑ θέτει πια εν αμφιβόλω ακόμη και τον ρόλο της Ουάσιγκτον ως μεταπολεμικού εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας.

Αψηφώντας συμμαχίες και το διεθνές δίκαιο, ο Αμερικανός πρόεδρος ξαναγράφει από θέση ισχύος τους κανόνες.

Έχει επανειλημμένα συνδέσει τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας με σκληρούς όρους, όχι μόνον απέναντι στην εμπόλεμη Ουκρανία, αλλά και στους νατοϊκούς συμμάχους.

Τους εκβιάζει ακόμη και με προσάρτηση της Γροιλανδίας (όπως έκανε η Ρωσία με την Κριμαία και μετέπειτα σε ανατολικά και νότια ουκρανικά εδάφη), ενόσω προωθεί τον αμερικανικό «Χρυσό Θόλο» -μια σύγχρονη εκδοχή του «Πολέμου των Άστρων»- και κηρύσσει επανέναρξη των πυρηνικών δοκιμών από τις ΗΠΑ.

Τώρα, ο Αμερικανός πρόεδρος μιλά για την ανάγκη μιας «νέας, βελτιωμένης και εκσυγχρονισμένης συνθήκης» στη θέση της New START.

Δεν θέλει να αφορά μόνο τις ΗΠΑ και τη Ρωσία, τις δύο μεγάλες πυρηνικές δυνάμεις.

Δεδηλωμένα, θέλει να περιλαμβάνει και την ανερχόμενη πυρηνική δύναμη της Κίνας, που προσώρας αντιδρά, ενώ ο Ρώσος πρόεδρος Πούτιν θέλει να βάλει την πυρηνική αποτροπή της Ευρώπης στο «τραπέζι».

Σε έναν κόσμο κλιμακούμενου ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, η Ευρώπη κινδυνεύει να βρεθεί προ νέων δυσάρεστων εκπλήξεων, εάν εγκλωβιστεί ξανά σε ρόλο θεατή.

Εύστοχα, ο Τιμ Τις του Ινστιτούτου Έρευνας για την Ειρήνη και την Πολιτική Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου υπενθυμίζει πως «οι φόβοι ότι οι ΗΠΑ θα μπορούσαν να θυσιάσουν τα ευρωπαϊκά συμφέροντα ασφαλείας στο βωμό του ελέγχου των εξοπλισμών είναι τόσο παλιοί, όσο και η ίδια η σχετική ρωσο-αμερικανική διαδικασία».

«Ζυγίζοντας» δυνάμεις και επιλογές στην Ευρώπη

Η αμερικανική πυρηνική «ομπρέλα» αποτελεί δεκαετίες τώρα τον ακρογωνιαίο λίθο της ευρωπαϊκής ασφάλειας, στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Στην εποχή Τραμπ 2.0 ουδόλως θεωρείται πλέον δεδομένη, καθώς οι ΗΠΑ επιδιώκουν επανεκκίνηση στις διμερείς σχέσεις με τη Ρωσία.

Σε αυτό το φόντο, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς επιβεβαίωσε τις προάλλες ότι βρίσκονται σε εξέλιξη συνομιλίες μεταξύ ευρωπαϊκών πρωτευουσών για μια μορφή κοινής πυρηνικής αποτροπής, αποφεύγοντας να δώσει λεπτομέρειες.

«Δεν έρχονται σε αντίθεση με την κοινή χρήση πυρηνικών όπλων με τις ΗΠΑ», διευκρίνισε. «Μπορούν να είναι συμπληρωματικές».

Σε κάθε περίπτωση, ξεκαθάρισε, η Γερμανία δεν πρόκειται να αποκτήσει δικά της πυρηνικά όπλα, επικαλούμενος τις διεθνείς μεταπολεμικές δεσμεύσεις της χώρας.

Το δίλημμα φαίνεται ωστόσο ότι είναι υπαρκτό για άλλες.

Στο επίκεντρο των διαβουλεύσεων των Ευρωπαίων ηγετών βρίσκεται, σύμφωνα με διαρροές, το ερώτημα αν θα βασιστούν περισσότερο στη Γαλλία και τη Βρετανία, που διαθέτουν πυρηνικά όπλα, ή αν θα πρέπει να αναπτυχθούν κι άλλα πυρηνικά οπλοστάσια.

«Μια επιλογή που συζητείται είναι να εξοπλιστούν οι ευρωπαϊκές χώρες, που δεν διαθέτουν πυρηνικά προγράμματα, με τις τεχνικές δυνατότητες για να τα αποκτήσουν», ανέφεραν ανωνύμως στο NBC Ευρωπαίοι ανώτεροι αξιωματούχοι.

«Η κατοχή τεχνικής δυνατότητας για ενδεχόμενη κατασκευή πυρηνικού όπλου δεν θα παραβίαζε τη Συνθήκη για τη Μη Διάδοσή τους», επισημαίνει το αμερικανικό δίκτυο, «όμως η λήψη συγκεκριμένων μέτρων, όπως η παρασκευή ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού, θα συνιστούσε παραβίαση».

Εκτός των ΗΠΑ, εν τω μεταξύ, οι μοναδικές πυρηνικές δυνάμεις στο ΝΑΤΟ είναι η Γαλλία (μοναδική στην ΕΕ) και η Βρετανία του Brexit.

Δεν διαθέτουν ωστόσο οπλοστάσιο ανάλογο με το αμερικανικό, ούτε καν συνδυαστικά.

Έναντι των περίπου 3.700 πυρηνικών κεφαλών που έχουν σήμερα οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Γαλλία έχει περίπου 290 και η Βρετανία 225.

Δεν θεωρούνται σοβαρός παράγοντας πυρηνικής αποτροπής απέναντι στις περίπου 4380 πυρηνικές κεφαλές που υπολογίζεται ότι διαθέτει σήμερα η Ρωσία, σύμφωνα με το ινστιτούτο SIPRI.

Στο «τραπέζι» ή στο «μενού»

Η Ουάσιγκτον και η Μόσχα ήδη συμφώνησαν σε επανεκκίνηση των υψηλού επιπέδου στρατιωτικών επαφών, που είχαν ανασταλεί το 2021.

Ήταν το μόνο σημαντικό νέο που φάνηκε να βγαίνει από τις νέες διαπραγματεύσεις στο Άμπου Ντάμπι για το ουκρανικό.

Ως προς τον έλεγχο των εξοπλισμών, επισημαίνει ο Τιμ Τις, οι απαιτήσεις της Ρωσίας δεν είναι μυστικές.

Θέλει απόσυρση των αμερικανικών τακτικών πυρηνικών όπλων από την Ευρώπη και περιορισμό των πυρηνικών οπλοστασίων Γαλλίας και Βρετανίας.

«Από ευρωπαϊκή σκοπιά», τονίζει, «και τα δύο θα ήταν καταστροφικά».

Στον αντίποδα, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν -που προλειαίνει το έδαφος για συνομιλίες με τη Ρωσία– γράφεται ότι αναμένεται να εκφωνήσει μια σημαντική ομιλία για το πυρηνικό δόγμα του Παρισιού τις επόμενες εβδομάδες.

Είναι πιθανό «να επεκτείνει επίσημα την πυρηνική ομπρέλα της Γαλλίας» στους Ευρωπαίους εταίρους της και να δηλώσει ανοιχτός «σε κοινές επενδύσεις για την επέκταση» του γαλλικού πυρηνικού προγράμματος, «ίσως και σε μόνιμη ανάπτυξη αεροσκαφών Rafale, με δυνατότητα μεταφοράς πυρηνικών, εκτός Γαλλίας», γράφει η γερμανική εφημερίδα Süddeutsche Zeitung.

«Ωστόσο, η δεύτερη και τελευταία προεδρική θητεία του λήγει το 2027», συμπληρώνει, και «τέτοια σχέδια θα μπορούσαν να καταστούν ανενεργά, αν έρθει η Ακροδεξιά στην εξουσία».

Κατά τον Καρίμ Χαγκάγκ, διευθυντή του Διεθνούς Ινστιτούτου Έρευνας για την Ειρήνη στη Στοκχόλμη (SIPRI), αυτό που χρειάζεται η Ευρώπη για να διαφυλάξει τα συμφέροντά της στον τομέα της ασφάλειας, σε περίπτωση ρωσο-αμερικανικής προσέγγισης στον έλεγχο των πυρηνικών όπλων, είναι μια συνεκτική διαπραγματευτική θέση, που μπορεί να χρησιμοποιήσει για να κερδίσει την υποστήριξη του Τραμπ.

«Πάνω απ’ όλα, οι Ευρωπαίοι ηγέτες πρέπει να κατανοήσουν ότι η τρέχουσα εστίαση στην ενίσχυση της αποτροπής δεν επαρκεί από μόνη της», προειδοποιεί.

«Χωρίς μια βιώσιμη προσέγγιση στον έλεγχο των εξοπλισμών, οι κίνδυνοι της αποτροπής απλώς αυξάνονται με τέτοιο τρόπο, που θέτουν σε κίνδυνο την ασφάλεια, αντί να την ενισχύουν».