Πιερ Μπουρντιέ: Το δεξί και το αριστερό χέρι του Κράτους

Στις 23 Ιανουαρίου 2002 απεβίωσε στο Παρίσι ο Πιερ Μπουρντιέ (Pierre Bourdieu), εξέχων γάλλος κοινωνιολόγος και διανοούμενος, συγγραφέας βιβλίων που συνιστούν σημεία αναφοράς στην ιστορία της κοινωνιολογικής σκέψης.

Ο Μπουρντιέ, ο οποίος είχε γεννηθεί στο χωριό Denguin της νοτιοδυτικής Γαλλίας (στην περιοχή των Γαλλικών Πυρηναίων) την 1η Αυγούστου 1930, σπούδασε φιλοσοφία στην École Normale Supérieure της γαλλικής πρωτεύουσας (1951-1954).

Το 1964 έγινε διευθυντής σπουδών στην École des Hautes Études en Sciences Sociales, ενώ από το 1982 κατείχε την έδρα της Kοινωνιολογίας στο Collège de France.

Ο Μπουρνιέ, που δίδαξε επίσης στις ΗΠΑ και στη Γερμανία, υπήρξε ένας στοχαστής παγκόσμιας φήμης και επιρροής, με σημαντικότατο ερευνητικό και συγγραφικό έργο.

Στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει την Τετάρτη 25 Αυγούστου 1993, και στο πλαίσιο μιας σειράς επιλεκτικών αναδημοσιεύσεων από τη Le Monde (επρόκειτο για έναν κύκλο «Μεγάλων Συνεντεύξεων» της παρισινής εφημερίδας), είχε φιλοξενηθεί μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη του Πιερ Μπουρντιέ («Απελπισία για το κράτος» ήταν ο τίτλος της), η οποία παρατίθεται κατωτέρω.

— Στο τελευταίο τεύχος της επιθεώρησης που διευθύνετε υπάρχουν πολλές συνομιλίες με ανθρώπους στους οποίους τα μέσα επικοινωνίας δεν δίνουν το λόγο: νέους των φτωχών προαστίων, μικροκαλλιεργητές, εκπαιδευτικούς. Ο διευθυντής ενός γυμνασίου που αντιμετωπίζει δυσκολίες εκφράζει, για παράδειγμα, την προσωπική πικρία του: αντί να ασχολείται με τη μεταβίβαση γνώσεων, έχει γίνει παρά τη θέλησή του ο αστυνομικός ενός είδους αστυνομικού τμήματος. Πιστεύετε πως τέτοιες ατομικές και ανεκδοτολογικές μαρτυρίες μπορούν να επιτρέψουν να κατανοήσει κανείς μια συλλογική ανησυχία;

Σ’ αυτή την έρευνα που κάναμε για τα κοινωνικά προβλήματα, συναντήσαμε πολλούς ανθρώπους, όπως αυτός ο γυμνασιάρχης, που μοιάζουν να διέπονται από τις αντιφάσεις του κοινωνικού κόσμου, βιωμένες με τη μορφή προσωπικών δραμάτων. Οι αντιφάσεις αυτές βασανίζουν σήμερα όλους αυτούς που ονομάζουμε «κοινωνικούς λειτουργούς»: κοινωνικούς βοηθούς, εκπαιδευτικούς, δικαστικούς της βάσης.

Αποτελούν αυτό που ονομάζω το αριστερό χέρι του Κράτους, το σύνολο των οργάνων των λεγομένων πολυέξοδων υπουργείων, που στους κόλπους του Κράτους κρατούν την παράδοση των κοινωνικών αγώνων του παρελθόντος. Αντιτίθενται στο Κράτος του δεξιού χεριού, στα στελέχη του υπουργείου Οικονομικών, των δημοσίων ή ιδιωτικών τραπεζών και των υπουργικών γραφείων. Πολλά κοινωνικά κινήματα που βλέπουμε (και που θα δούμε) εκφράζουν την εξέγερση των κατώτερων «ευγενών» του Κράτους κατά των ανώτερων «ευγενών» του Κράτους.

«ΤΑ ΝΕΑ», 25.8.1993, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

— Πώς εξηγείτε αυτόν τον ερεθισμό, αυτές τις μορφές απελπισίας και αυτές τις εξεγέρσεις;

Πιστεύω πως το αριστερό χέρι του Κράτους έχει την αίσθηση πως το δεξί χέρι δεν ξέρει πια ή, ακόμη χειρότερα, δεν θέλει πια πραγματικά να ξέρει τι κάνει το αριστερό. Σε κάθε περίπτωση, δεν θέλει να πληρώνει το τίμημα. Ένας από τους κύριους λόγους της απελπισίας όλων αυτών των ανθρώπων είναι το γεγονός ότι το Κράτος αποσύρθηκε, ή αποσύρεται, από ορισμένους τομείς της κοινωνικής ζωής για τους οποίους ήταν αρμόδιο (οι δημόσιες κατοικίες, η δημόσια τηλεόραση και το δημόσιο ραδιόφωνο, το δημόσιο σχολείο, τα δημόσια νοσοκομεία κ.λπ.).

Εκεί όπου νομίζουμε πως υπάρχει μια κρίση της πολιτικής, ένας αντικοινοβουλευτισμός, ανακαλύπτουμε στην πραγματικότητα μια απελπισία σχετικά με το Κράτος ως φορέα υπεύθυνο για το δημόσιο συμφέρον.

Το να μην ήταν οι σοσιαλιστές τόσο σοσιαλιστές όσο υποστήριζαν, αυτό δεν θα ξάφνιαζε κανέναν: οι καιροί είναι δύσκολοι και το περιθώριο ελιγμών δεν είναι μεγάλο. Αλλά αυτό που εκπλήσσει είναι ότι μπόρεσαν να συμβάλουν σε τέτοιο βαθμό στη μείωση του Δημοσίου: πρώτα με κάθε είδους μέτρα και πολιτικές που στόχευαν στην κατάργηση των κεκτημένων του Κράτους προνοίας, καθώς και με τον εγκωμιασμό της ιδιωτικής επιχείρησης, την ενθάρρυνση του ιδιωτικού συμφέροντος. Όλα αυτά προξενούν κατάπληξη, κυρίως σ’ αυτούς που τους στέλνουν στην πρώτη γραμμή για να επιτελέσουν τα λεγόμενα «κοινωνικά» καθήκοντα και να αναπληρώσουν τις πιο απαράδεκτες ελλείψεις της λογικής της αγοράς, χωρίς να τους δίνουν τα μέσα για να εκτελέσουν πραγματικά την αποστολή τους. Πώς να μην έχουν την αίσθηση πως τους εξαπατούν;

Θα έπρεπε να είχαμε καταλάβει από καιρό πως η εξέγερσή τους εκτείνεται πέρα από τα μισθολογικά ζητήματα, έστω κι αν ο μισθός είναι ένας αναμφισβήτητος δείκτης της αξίας που αποδίδεται στην εργασία και στους αντίστοιχους εργαζομένους, και η περιφρόνηση για ένα λειτούργημα φαίνεται πρώτα από τη λιγότερο ή περισσότερο γελοία αμοιβή του.

— Πιστεύετε πως το περιθώριο ελιγμών των πολιτικών ηγετών είναι τόσο περιορισμένο;

Δεν υπάρχει κανείς σήμερα που να μην έχει καταλάβει πως αυτό το περιθώριο είναι πολύ μικρότερο απ΄ό,τι θέλουν τα κόμματα να πιστέψουμε. Αλλά μένει τουλάχιστον ένας τομέας στον οποίον οι κυβερνώντες έχουν κάθε ελευθερία δράσεως: αυτός του συμβολικού.

Η παραδειγματική συμπεριφορά θα πρέπει να επιβάλλεται σε κάθε δημόσιο υπάλληλο, κυρίως όταν ζητούν θυσίες από τους ασθενέστερους. Γιατί πώς να μην αμφιβάλλει κανείς όταν βλέπει όχι μόνο παραδείγματα διαφθοράς στον δημόσιο τομέα, αλλά και κάθε είδους υπεξαίρεση, για ιδιωτικούς σκοπούς, αγαθών, κερδών και δημοσίων υπηρεσιών, νεποτισμό, ευνοιοκρατία (οι ηγέτες μας έχουν πολλούς «προσωπικούς φίλους»), πελατειακές σχέσεις;

Και δεν μιλώ για συμβολικά κέρδη! Η τηλεόραση αναμφίβολα συνέβαλε πολύ περισσότερο απ’ ό,τι τα «φιλοδωρήματα» στην υποβάθμιση της πολιτικής αρετής. Έβγαλε στο πολιτικό και διανοητικό προσκήνιο πρόσωπα που νοιάζονταν πρωταρχικά για την προβολή τους, σε πλήρη αντίφαση με τις αξίες της αφανούς αφοσίωσης στο συλλογικό συμφέρον, που είναι απαραίτητες στους δημόσιους λειτουργούς. Για πολλούς από τους υπουργούς μας, ένα μέτρο αξίζει μόνον αν μπορεί να ανακοινωθεί και να πάρει δημοσιότητα.

— Απέναντι σ’ αυτή την κατάσταση, ποια είναι η αντίδραση των πολιτών;

Διάβαζα πρόσφατα ένα άρθρο ενός Γερμανού συγγραφέα για την αρχαία Αίγυπτο. Δείχνει πως, σε μια εποχή κρίσης εμπιστοσύνης απέναντι στο Κράτος και το δημόσιο καλό, έβλεπε κανείς να ανθούν δύο πράγματα: στους ηγέτες, η διαφθορά, σχετική με τη μείωση του σεβασμού για το Δημόσιο, και στους κυβερνώμενους, η προσωπική θρησκευτικότητα σε συνδυασμό με απελπισία για τα προσωρινά καταφύγια. Έτσι και σήμερα έχει κανείς την αίσθηση πως ο πολίτης, αισθανόμενος πως έχει απορριφθεί στο περιθώριο του Κράτους (το οποίο, κατά βάθος, δεν του ζητεί τίποτε πέρα από υποχρεωτικές υλικές εισφορές, και κυρίως δεν του ζητεί αφοσίωση, ενθουσιασμό), απορρίπτει το Κράτος, αντιμετωπίζοντάς το σαν μια ξένη δύναμη, την οποία χρησιμοποιεί όσο το δυνατόν καλύτερα προς τα συμφέροντά του.

— Αν θέλουμε να προσδιορίσουμε ένα ιδεώδες, αυτό θα ήταν λοιπόν η επιστροφή στην έννοια του Κράτους. Δεν συμμερίζεστε τη γνώμη όλου του κόσμου… 

Ποίου γνώμη είναι η γνώμη όλου του κόσμου; Άνθρωποι που γράφουν στις εφημερίδες, διανοούμενοι που εκθειάζουν το «λιγότερο Κράτος» και που θάβουν λίγο βιαστικά το συμφέρον του Δημοσίου. Λαμβάνονται αξιωματικά θέσεις εντελώς συζητήσιμες. Θα έπρεπε να αναλυθεί η συλλογική δουλειά των «νέων διανοουμένων», που δημιούργησε ένα κλίμα ευνοϊκό για την υποχώρηση του Κράτους και, ευρύτερα, για την υποταγή στις αξίες της οικονομίας.

Εννοώ αυτό που αποκαλείται «επιστροφή στον ατομισμό», που τείνει να καταστρέψει τα φιλοσοφικά θεμέλια του Κράτους προνοίας και ιδιαίτερα την έννοια της συλλογικής ευθύνης (στο εργατικό ατύχημα, την αρρώστια ή τη φτώχεια), αυτή τη θεμελιώδη κατάκτηση της κοινωνικής (και κοινωνιολογικής) σκέψης. Η επιστροφή στο άτομο είναι επίσης επιστροφή στην ατομική ευθύνη (μπορεί κανείς να μέμφεται το θύμα) και την ατομική δράση (μπορούμε να το καλέσουμε να βοηθήσει τον εαυτό του).

Η αντίδραση αναδρομικού πανικού που προκάλεσε η κρίση του ’68, συμβολική επανάσταση που συγκλόνισε όλους τους μικρούς φορείς πολιτιστικού κεφαλαίου, δημιούργησε (ενισχυόμενη από την ανέλπιστη κατάρρευση των καθεστώτων σοβιετικού τύπου) συνθήκες ευνοϊκές για την πολιτιστική παλινόρθωση. Ο πνευματικός κόσμος είναι σήμερα ο χώρος όπου διεξάγεται ένας αγώνας με στόχο να παράγει και να επιβάλλει «νέους διανοούμενους», συνεπώς ένα νέο ορισμό του διανοούμενου και του πολιτικού ρόλου του, της φιλοσοφίας και του φιλοσόφου. Ο Πλάτωνας είχε μια υπέροχη λέξη για όλους αυτούς τους ανθρώπους, τη λέξη «δοκησίσοφος»: ο «τεχνίτης της γνώμης που νομίζει πως είναι σοφός» (μεταφράζω τη διπλή έννοια της λέξης) θέτει τα προβλήματα της πολιτικής με τους όρους που τα θέτουν οι επιχειρηματίες, οι πολιτικοί και οι πολιτικοί δημοσιογράφοι (δηλαδή αυτοί ακριβώς που μπορούν να πληρώνουν σφυγμομετρήσεις…)

«ΤΑ ΝΕΑ», 25.8.1993, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

— Μήπως επιχειρείτε να τοποθετήσετε τον κοινωνιολόγο σε μια θέση φιλοσόφου-βασιλιά, του μόνου που ξέρει πού βρίσκονται τα πραγματικά προβλήματα;

Αυτό που λέγω πριν απ’ όλα είναι πως έχουμε ανάγκη από κριτικούς διανοούμενους, που να κρίνουν τη δοξασία των διανοουμένων που εκκρίνουν οι δοκησίσοφοι. Δεν υπάρχει αποτελεσματική δημοκρατία χωρίς πραγματική κριτική αντι-εξουσία. Σήμερα, η λογική της πολιτικής, αυτή της καταγγελίας και της δυσφήμησης, πολύ συχνά εκτείνεται στην πνευματική ζωή. Θα προτιμούσα, προφανώς, οι διανοούμενοι να είναι όλοι και πάντα στο ύψος της τεράστιας ιστορικής ευθύνης που τους ανήκει και να ρίχνουν στη δράση τους όχι μόνο το ηθικό τους κύρος αλλά και την πνευματική τους επιτηδειότητα. Αλλά, για να επικαλεστώ τον Καρλ Κράους (σ.σ. αυστριακός συγγραφέας, κριτικός και δημοσιογράφος γεννημένος στη Βοημία, 1874-1936), «ανάμεσα σε δύο κακά, αρνούμαι να διαλέξω το μικρότερο». Αν δεν έχω καμιά επιείκεια για τους «ανεύθυνους», ακόμη λιγότερο μου αρέσουν αυτοί οι υπεύθυνοι «διανοούμενοι», πολυγράφοι, πολύμορφοι, που κλωσσούν την ετήσια παραγωγή τους ανάμεσα από δύο διοικητικά συμβούλια, τρία κοκτέιλ Τύπου και μερικές τηλεοπτικές εμφανίσεις…