Από το Village of the Damned μέχρι το Stranger Things: Γιατί ο συλλογικός νους είναι ο πιο ύπουλος τρόμος της εποχής μας

Άνθρωποι που κινούνται μαζί, σαν να μοιράζονται τον ίδιο παλμό. Φωνές χωρίς χροιά, χωρίς δισταγμό, χωρίς προσωπικό βάρος. Σώματα που λειτουργούν σαν προέκταση μιας ενιαίας βούλησης.

Ο συλλογικός νους —η περίφημη hive mind— δεν ανήκει στον τρόμο της σάρκας, των μαχαιριών ή των τεράτων. Είναι κάτι πιο ανησυχητικό: ο τρόμος της απώλειας του εαυτού. Και γι’ αυτό επιμένει εδώ και δεκαετίες στη φαντασία μας.

Από τους body snatchers της ψυχροπολεμικής παράνοιας μέχρι τους Borg του Star Trek, από τα παιδιά με τα κενά βλέμματα μέχρι τους ενήλικες που χαμογελούν υπερβολικά ήρεμοι, ο συλλογικός νους λειτουργεί πάντα σαν καθρέφτης.

Όχι του «άλλου», αλλά της πιο σκοτεινής μας επιθυμίας: να ανήκουμε κάπου τόσο απόλυτα, ώστε να μη χρειάζεται πια να αποφασίζουμε.

Όταν το «μαζί» γίνεται απειλή

Η ιδέα της κοινότητας είναι κατεξοχήν παρηγορητική. Όχι όμως στον κινηματογράφο και την τηλεόραση. Εκεί, η ένταξη στον συλλογικό νου σηματοδοτεί σχεδόν πάντα την αρχή του τέλους.

Ήδη από το Village of the Damned, το μοτίβο είναι σαφές: μια ολόκληρη κοινότητα «σβήνει» για λίγες ώρες και, όταν επανέρχεται, τίποτα δεν είναι πια ίδιο. Τα παιδιά που γεννιούνται ταυτόχρονα, με τα απόκοσμα, φωτεινά μάτια, δεν χρειάζονται βία για να επιβληθούν. Είναι ενωμένα από κάτι βαθύτερο — μια κοινή σκέψη, μια σιωπηλή συμφωνία. Ο τρόμος δεν βρίσκεται στις πράξεις τους, αλλά στην αδυναμία των ενηλίκων να τα αντιμετωπίσουν ως ξεχωριστές οντότητες.

Σχεδόν πάντα, αυτό που μας δείχνουν αυτές οι ιστορίες δεν είναι η αρχή της «κυψέλης», αλλά η εξάπλωσή της. Και αυτή η εξάπλωση είναι σχεδόν πάντα σωματική, οικεία, βαθιά ενοχλητική.

Στο Pluribus, ο συλλογικός νους εξαπλώνεται μέσω της πιο ανθρώπινης πράξης: της επαφής. Ένα δάγκωμα, ένα φιλί, μια πράξη τρυφερότητας μετατρέπεται σε μηχανισμό μετάδοσης. Το σώμα, που υποτίθεται ότι μας συνδέει συναισθηματικά, γίνεται όχημα αφομοίωσης. Η αγάπη μετατρέπεται σε εργαλείο.

Ο ψευδο-γονέας και η μητρική φρίκη

Από όλες τις μορφές συλλογικού ελέγχου, η πιο ανατριχιαστική είναι εκείνη που μεταμφιέζεται σε φροντίδα. Αυτό συμβαίνει στο Stranger Things με τον Βέκνα — έναν κακό που δεν επιτίθεται, αλλά προσεγγίζει. Δεν αρπάζει, αλλά πείθει. Δεν τρομοκρατεί ανοιχτά· νανουρίζει.

Τα παιδιά που παγιδεύει δεν οδηγούνται απλώς σε έναν εφιάλτη. Τυλίγονται, κυριολεκτικά, σε σαρκώδη κουκούλια, συνδεδεμένα με σωλήνες που θυμίζουν ομφάλιο λώρο.

Ο Βέκνα δεν είναι απλώς ένας δαίμονας· είναι μια διεστραμμένη μητρική φιγούρα που υπόσχεται ασφάλεια με αντάλλαγμα την υποταγή. Και ακόμη κι όταν κάποιος ξεφεύγει —όπως ο Γουίλ— ο δεσμός δεν κόβεται ποτέ εντελώς. Η κυψέλη δεν ξεχνά.

Όταν ο εχθρός δεν έχει πρόσωπο

Ο συλλογικός νους είναι ο τέλειος αντίπαλος επειδή δεν μπορείς να τον σκοτώσεις. Δεν έχει σώμα, δεν έχει ένα κεφάλι που αν το κόψεις τελειώνεις. Σε πολλές ιστορίες, δεν υπάρχει καν ηγέτης — μόνο η επιταγή της εξάπλωσης.

Και όταν υπάρχει «βασίλισσα», όπως στους Borg του Star Trek: The Next Generation, δεν λειτουργεί πάντα ως άτομο, αλλά ως προσωποποίηση μιας μηχανικής λογικής. Οι Borg δεν επιτίθενται από μίσος. Αφομοιώνουν. Και το διαβόητο «Resistance is futile (Η αντίσταση είναι μάταιη) » δεν είναι απειλή — είναι δήλωση φυσικού νόμου.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι Borg γεννήθηκαν τη δεκαετία του ’80, την εποχή που η τεχνολογία άρχισε να μπαίνει στα σπίτια μας. Ήταν ο φόβος ότι η αποτελεσματικότητα, η ταχύτητα και η συνδεσιμότητα θα μας κόστιζαν κάτι πιο πολύτιμο: την ανθρώπινη ατέλεια.

Παιδιά ως drones

Η εικόνα γίνεται σχεδόν αφόρητη όταν ο συλλογικός νους καταλαμβάνει παιδιά. Στο Weapons, μαθητές δημοτικού εξαφανίζονται όλοι την ίδια νύχτα, την ίδια ώρα, τρέχοντας σιωπηλοί στους δρόμους με τα χέρια απλωμένα. Αργότερα, ακίνητοι σε ένα υπόγειο, περιμένουν εντολές. Όχι θυμωμένα. Όχι τρομαγμένα. Απλώς… διαθέσιμα.

Η μάγισσα που τα ελέγχει —μια ακόμη ψευδο-κηδεμόνας— δεν τα βλέπει ως παιδιά, αλλά ως εργαλεία. Και μόνο όταν η εξουσία της στραφεί εναντίον της, η κυψέλη διαλύεται. Προσωρινά. Πάντα προσωρινά.

Μήπως τελικά η κυψέλη δεν είναι το πρόβλημα;

Και εδώ αρχίζει το πραγματικά δύσκολο ερώτημα. Γιατί ο συλλογικός νους δεν παρουσιάζεται πάντα ως απόλυτο κακό.

Στον Ender, οι εξωγήινοι «εχθροί» αποδεικνύονται τελικά θύματα παρεξήγησης. Στο Body Snatchers, οι άνθρωποι-λοβοί δεν είναι σατανικοί — απλώς προσπαθούν να επιβιώσουν. Ο τρόμος προκύπτει από το πλαίσιο: από την εποχή, από τον φόβο για το «μαζί» έναντι του «εγώ».

Ακόμη πιο τολμηρή είναι η σάτιρα του Rick and Morty. Η Unity, μια συλλογική συνείδηση που εξαπλώνεται μέσω… εμετού, προσφέρει ειρήνη, ευδαιμονία, απουσία συγκρούσεων. Όταν όμως τα άτομα απελευθερώνονται, το χάος επιστρέφει αμέσως. Η ελευθερία δεν είναι όμορφη. Είναι άβολη. Βίαιη. Απρόβλεπτη.

Η μοναξιά έξω από την κυψέλη

Στο Pluribus, η Κάρολ αντιστέκεται. Μένει μόνη σε έναν κόσμο που έχει επιλέξει τη συλλογική ευτυχία. Οι δρόμοι αδειάζουν. Τα φώτα σβήνουν. Τα αυτοκίνητα φεύγουν. Και ξαφνικά, ο τρόμος δεν είναι η κυψέλη — είναι η απουσία της.

Γιατί όσο κι αν φοβόμαστε την απώλεια της ατομικότητας, φοβόμαστε εξίσου να μείνουμε απ’ έξω.

Ο συλλογικός νους, τελικά, δεν μας τρομάζει επειδή είναι ξένος. Μας τρομάζει επειδή μας μοιάζει. Γιατί αγγίζει την πιο βαθιά μας αντίφαση: θέλουμε απεγνωσμένα να ανήκουμε σε κάτι μεγαλύτερο — αρκεί να μη χρειαστεί να πάψουμε να είμαστε μοναδικοί.