Στο σκοτάδι, το φως: Όταν ο Ντέιβιντ Μπόουι επισκέφθηκε μια ψυχιατρική κλινική, η μουσική του άλλαξε για πάντα

Τον Σεπτέμβριο του 1994, ο Ντέιβιντ Μπόουι και ο Μπράιαν Ίνο πέρασαν μια ημέρα που θα άλλαζε για πάντα την αντίληψή τους για τη δημιουργία, μέσα στους τοίχους της ψυχιατρικής κλινικής Μαρία Γκούγκινγκ στην Αυστρία.

Η επαφή τους με τους έγκλειστους καλλιτέχνες της «περιθωριακής τέχνης» λειτούργησε ως καταλύτης για τη γέννηση του σκοτεινού και πειραματικού άλμπουμ 1. Outside, αποκαλύπτοντας μια πτυχή του δημιουργού Μπόουι που παρέμενε για χρόνια μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.

Μέσα από τον φακό της Κριστίν ντε Γκρανσί, που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, και δέκα χρόνια μετά την απώλεια του αναδεικνύεται η εικόνα ενός καλλιτέχνη που δεν αναζητούσε την προβολή, αλλά την αλήθεια στις ψυχές των ανθρώπων που η κοινωνία είχε περιθωριοποιήσει.

Αυτές οι σπάνιες φωτογραφίες, που παρουσιάζονται τώρα για πρώτη φορά στην Αυστραλία, αποτυπώνουν τον Μπόουι όχι ως είδωλο, αλλά ως έναν ταπεινό μαθητή μπροστά στο μεγαλείο της ακατέργαστης έκφρασης, συνδέοντας το παρελθόν της κλινικής με το προσωπικό του οικογενειακό τραύμα.

Η ιστορία της μουσικής είναι γεμάτη από στιγμές επανεπινόησης, όμως λίγες είναι τόσο βαθιές όσο η επίσκεψη του Ντέιβιντ Μπόουι στην κλινική Μαρία Γκούγκινγκ στα περίχωρα της Βιέννης.

Συνοδευόμενος από τον στενό του συνεργάτη Μπράιαν Ίνο, ο Μπόουι βρέθηκε στον «Οίκο των Καλλιτεχνών», έναν χώρο που από το 1981 λειτουργεί ως κοινόβιο και εργαστήριο για ανθρώπους που ζουν με σχιζοφρένεια και άλλες ψυχιατρικές διαταραχές. Εκεί, όπου η τέχνη δεν ήταν επάγγελμα, αλλά επιβίωση.

Ο Μπόουι γοητεύτηκε από την απόλυτη απουσία αυτολογοκρισίας στους ασθενείς της κλινικής. «Ζωγραφίζουν χωρίς κανένα αίσθημα κρίσης», είχε δηλώσει ο ίδιος, παρατηρώντας πώς οι τοίχοι, τα δέντρα και κάθε γωνιά του κτιρίου είχαν μετατραπεί σε έναν απέραντο καμβά. «Ό,τι νιώθουν, το αποτυπώνουν».

Η αυθόρμητη ανάγκη για έκφραση έγινε ο «πυροκροτητής» για το άλμπουμ 1. Outside του 1995, ένα έργο πυκνό, ανησυχητικό και γεμάτο ηθική ασάφεια, που καθρέφτιζε τα θραύσματα της πραγματικότητας που συνάντησε στο Γκούγκινγκ σημειώνει ο The Guardian.

Επιστρέφοντας στο στούντιο, ο Ντέιβιντ Μπόουι προσπάθησε να αναπαράγει την ατμόσφαιρα ελευθερίας που βίωσε στην κλινική. Η πρώτη του κίνηση ήταν να ζητήσει από τους μουσικούς του να «επαναδιακοσμήσουν» τον χώρο των προβών, μετατρέποντάς τον σε ένα περιβάλλον που θύμιζε τους ζωγραφισμένους τοίχους της Μαρία Γκούγκινγκ.

O Mπόουι ήθελε να μεταδώσει στην ομάδα του την αίσθηση του παιχνιδιού, η οποία, κατά τον ίδιο, αποτελεί το θεμέλιο της πραγματικής καλλιτεχνικής ελευθερίας.

Ο Μπόουι εντυπωσιάστηκε από δημιουργούς στην κλινική, τον Αουγκούστ Βάλα, του οποίου τα σύμβολα και οι επινοημένες γλώσσες κάλυπταν κάθε επιφάνεια, και τον Όσβαλντ Τσίρτνερ, που με ελάχιστες γραμμές απέδιδε την ανθρώπινη φιγούρα. Ο Μπόουι δεν στάθηκε απέναντί τους ως επισκέπτης, αλλά συμμετείχε ενεργά, κρατώντας σημειώσεις και σκιαγραφώντας, δείχνοντας έναν σεβασμό που ξεπερνούσε την απλή περιέργεια για το «διαφορετικό».

Η επίσκεψη στο Γκούγκινγκ δεν είχε μόνο καλλιτεχνικό ενδιαφέρον, αλλά έφερε στο φως και τη σκοτεινή ιστορία της κλινικής.

Ιδρύθηκε τον 19ο αιώνα, η κλινική αργότερα απορροφήθηκε στο πρόγραμμα Aktion T4 των Ναζί, το οποίο στόχευε άτομα με ψυχικές και σωματικές αναπηρίες, και είχε ως αποτέλεσμα τη μαζική δολοφονία περίπου 250.000 ανθρώπων. Μόνο στο Γκούνινγκ, εκατοντάδες ασθενείς δολοφονήθηκαν ή στάλθηκαν σε κέντρα εξόντωσης.

Αυτή η ιστορία – θεσμικής βίας προς τους ψυχικά ασθενείς – έρχεται σε αντίθεση με την επανεφεύρεση του Γκούνινγκ ως καταφύγιο δημιουργικότητας. Ο Μπόουι, του οποίου η οικογενειακή ζωή είχε σημαδευτεί από ψυχική ασθένεια, θα είχε νιώσει έντονα αυτή την ένταση. Ο ετεροθαλής αδελφός του, Tέρι Μπερνς, ο οποίος έζησε με σχιζοφρένεια και πέθανε από αυτοκτονία, στοίχειωσε μεγάλο μέρος του έργου του Starman.

Οι φωτογραφίες της Κριστίν ντε Γκρανσί, που παρουσιάζονται τώρα στην έκθεση A Day with David, αποκαλύπτουν έναν Μπόουι εξαιρετικά εσωστρεφή και παρατηρητικό, έναν άνθρωπο που δεν ένιωθε την ανάγκη να επιδείξει τη λάμψη του, αλλά να αφουγκραστεί τον πόνο και τη δημιουργία των άλλων.

Οι φωτογραφίες, οι οποίες παρέμειναν στο αρχείο της για σχεδόν τρεις δεκαετίες, αποτελούν σήμερα μια πολύτιμη μαρτυρία.

Η φωτογράφος, που πέθανε τον Μάρτιο του 2025, κατάφερε να αποτυπώσει την εγγύτητα και όχι την ηδονοβλεψία. Στις εικόνες της, ο Μπόουι δεν είναι ο πρωταγωνιστής, αλλά ένας άνθρωπος ανοιχτός στις εμπειρίες των άλλων, έτοιμος να καταρρίψει τα στερεότυπα που περιβάλλουν την ψυχική υγεία.

Η έκθεση στην γκαλερί Joondalup Contemporary Art περιλαμβάνει, εκτός από τις ασπρόμαυρες φωτογραφίες, μια πλήρη αναπαράσταση του δωματίου του Αουγκούστ Βάλα, προσφέροντας στους επισκέπτες την ευκαιρία να νιώσουν τη δύναμη της «περιθωριακής τέχνης» που έγινε έμπνευση για τον οραματιστή κύριο Ντέιβιντ Ρόμπερτ Τζόουνς που ποτέ δεν φοβήθηκε τις παραμελημένες γωνιές της ανθρώπινης ύπαρξης.