Κάρολος Παπούλιας: Ο «Παύλος» και η «Φρειδερίκη»

Έριξε γρήγορα ρίζες στη Γερμανία. Μέσα σε λίγα χρόνια μετά την εγκατάστασή του στην Κολονία, το 1961, ο Κάρολος Παπούλιας είχε αποκτήσει το όνομα σοβαρού διανοητή της Αριστεράς κάνοντας αρχικά διαλέξεις σε φοιτητικούς και εργατικούς συλλόγους και αγωνιζόμενος στη συνέχεια, μετά το 1967, κατά της χούντας. Ως το 1974, όταν επέστρεψε οριστικά στην Ελλάδα, είχε αποκτήσει δεκάδες συνεργάτες και εκατοντάδες οπαδούς. Φίλους όμως; Ο αριθμός τους δεν ξεπερνάει, καθώς λέγεται, τα δάχτυλα του ενός χεριού. Και αυτό λόγω δικής του επιλογής. «Ήταν ζεστός άνθρωπος αλλά κρατούσε πάντα αποστάσεις» εξηγεί παλιός του σύντροφος.

[…]

«Ήμασταν από την πρώτη στιγμή μέλη της ΣΔΕ Γερμανίας» λέει ο Δημήτρης Παπαθεοδώρου. ΣΔΕ ίσον Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ένωση, μια ελλαδική οργάνωση υπό τον Στρατή Σωμερίτη, που το 1967 ίδρυσε παράρτημα στην Κολονία με πρώτο γενικό γραμματέα τον Κάρολο Παπούλια. «Τότε ήμουν πρόεδρος του φοιτητικού συλλόγου στη Στουτγάρδη και αναζητούσα μια οργάνωση ανάμεσα στην Ένωση Κέντρου και στο KKE. H ΣΔΕ μού έλυσε αμέσως το πρόβλημα. Και αυτό χάρη στον Κάρολο» προσθέτει.

[…]

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 13.3.2005, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Σύνδεση που σφυρηλατήθηκε σε μια «ηρωική» εποχή για τους Έλληνες της Γερμανίας. Το φόντο ήταν, πέρα από τα δραματικά γεγονότα στην Ελλάδα, ο πόλεμος στο Βιετνάμ, η Άνοιξη της Πράγας το 1968, ο γαλλικός Μάης τον ίδιο χρόνο, καθώς και η εξέγερση των φοιτητών που συγκλόνισε το 1967-68 τη Γερμανία. «Ήταν σαν αλλεπάλληλα σοκ» λέει η σύζυγος του Προέδρου Μαίη Παπούλια. «Εκείνο που μας σμπαράλιασε όμως κυριολεκτικά ήταν η ύβρις της 21ης Απριλίου. Την πρώτη στιγμή παραλύσαμε. Αμέσως μετά όμως είπαμε “Non passaran” – “Δεν θα περάσει” και βάλαμε μπροστά ενέργειες κατά της χούντας».

Η πρώτη από αυτές, την ίδια ημέρα, ήταν το μοίρασμα μιας αντιδικτατορικής προκήρυξης στη μένσα, το εστιατόριο του πανεπιστημίου. Μία ημέρα αργότερα έγινε συγκέντρωση στο κτίριο των Κοινωνικών Υπηρεσιών της Ευαγγελικής Εκκλησίας στην Κολονία. «Είχαμε πλακάτ με την επιγραφή “Κάτω ο βασιλιάς” επειδή νομίζαμε ότι πρόκειται για βασιλικό πραξικόπημα» θυμάται η κυρία Παπούλια. «Εκεί είδα για πρώτη φορά ότι ο Κάρολος, που όπως όλοι οι άντρες δεν έδειχνε οργανωτικό ταλέντο στο σπίτι, είχε μεγάλες οργανωτικές ικανότητες στην πολιτική».

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 13.3.2005, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Δύσκολη δουλειά, χωρίς ωράριο, αλλά με τα «τυχερά» της. Παράδειγμα η έκδοση του μηνιαίου περιοδικού «Σοσιαλιστική Πορεία». «Δουλεύαμε οκτώ-δέκα άτομα αμέτρητες ώρες για να το βγάλουμε» λέει η ίδια. «Στην αρχή είχαμε έναν χειροκίνητο πολύγραφο τύπου Rotaprint, που τον λέγαμε “Φρειδερίκη” και που όποτε σταματούσε να δουλεύει φωνάζαμε: “Δώσε μια κλωτσιά στη Φρειδερίκη για να πάρει μπρος!”». Την πρώτη περίοδο, συνεχίζει, είχαν εγκαταστήσει τον πολύγραφο στο μπάνιο του σπιτιού τους, στην οδό Odenthaler Straße 11. Αυτό όμως έκανε δύσκολη τη ζωή τους. Γι’ αυτό και στη συνέχεια νοίκιασαν ένα γκαράζ, στην οδό Gemünder Straße 10, που το μετέτρεψαν, παράνομα, σε τυπογραφείο. «Το βγάλαμε “Παύλο” χάρη της “Φρειδερίκης”» προσθέτει.

[…]

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 13.3.2005, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

«Ο Κάρολος απέκρουε την ένοπλη βία στις κοινωνικές αντιπαραθέσεις. Τη θεωρούσε όμως αναγκαία στον αγώνα κατά της χούντας» λέει ο κ. Παπαθεοδώρου. Παρόμοια ήταν και η θέση της οργάνωσής του. Στη διακήρυξη που εξέδωσε τον Μάρτιο του 1968 η δεύτερη ολομέλεια της ΣΔΕ στο Μόναχο γίνεται σαφώς λόγος για αγωνιστικά μέτρα που ξεκινούν «από το μποϊκοτάρισμα και την πολιτική απεργία και φτάνουν μέχρι τον ένοπλο αγώνα».

[…]

Το «όχι» στη βίαιη ανατροπή του κοινωνικού καθεστώτος δεν σήμαινε συνθηκολόγηση με αυτό — το αντίθετο μάλιστα. Οι ιδέες του Κάρολου Παπούλια ήταν την εποχή εκείνη, από άποψη ουσίας, άκρως ριζοσπαστικές, αν όχι επαναστατικές. Απόδειξη και πάλι η διακήρυξη του Μονάχου, που κάνει λόγο για «προεδρική σοσιαλιστική δημοκρατία», για «κοινωνικοποίηση», μεταξύ άλλων, των τραπεζών, των ξένων μονοπωλίων και των μέσων συγκοινωνίας, καθώς και για «πρωτοποριακό ρόλο» της εργατικής τάξης. Ακολουθεί το αίτημα για άμεση «έξοδο» από την Κοινή Αγορά και το ΝΑΤΟ. Και το πιο πικάντικο, λόγω επικαιρότητας, η θέση της για την Εκκλησία: «H Εκκλησία είναι χωρισμένη από το κράτος» τονίζεται στο κείμενο. «Αποτελεί ιδιωτικό οργανισμό, δεν ασκεί δημόσια εξουσία, ούτε έχει προνομιακή μεταχείριση».

[…]

Ο «Κάρολος», αν και λιγομίλητος, ήξερε να δουλεύει αποτελεσματικά. Και επιπλέον να ακούει. Εξασφαλίζοντας όμως πάντα για τον εαυτό του τον τελευταίο λόγο — που επέβαλλε όχι με τη μορφή κάποιου επιφανειακού συμβιβασμού, αλλά ενός ουσιαστικού συγκερασμού απόψεων.

[…]

H απομυθοποίηση γίνεται βέβαια αναγκαία όταν ο μύθος προκαλεί παραπληροφόρηση. Σαν αυτή, για παράδειγμα, ότι ο κ. Παπούλιας έπαιζε συχνά τένις με τον καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας Σπύρο Παρασκευόπουλο. «Ψέματα» λέει ο τελευταίος. «Παίζαμε μόνο βόλεϊ σε ομάδα της Κολονίας. Ο Κάρολος, που είχε ξεπεράσει τότε τα 40, δεν ήταν πια πρώτη κλάση, φρόντιζε όμως για το ηθικό της ομάδας. Όποτε χάναμε φώναζε “Mannschaft!” (σημείωση του συντάκτη του προερχόμενου από το Ιστορικό Αρχείο άρθρου: Ομάδα!) — και αυτό έδινε νέα δύναμη στους συμπαίκτες μας».

Όχι μύθος είναι, αντίθετα, το χιούμορ του κ. Παπούλια. Δείγμα του προσφέρει ο κ. Σχινάς (σ.σ. ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Αλέξανδρος Σχινάς), που συνεργαζόταν τότε στενά μαζί του στην Ντόυτσε Βέλε. Το φόντο γι’ αυτό είναι η πρωθυπουργία Μαρκεζίνη επί δικτατορίας Παπαδόπουλου. «Εκείνη την εποχή ήθελα να εξευτελίσω εντελώς στα μάτια των Ελλήνων τον Μαρκεζίνη. Γι’ αυτό και στις εκπομπές μου “πυγμαίο” τον ανέβαζα, “νάνο” τον κατέβαζα. Έτυχε όμως να έχω τότε μια φίλη που ήταν πολύ κοντή, το κεφάλι της δεν έφτανε καν στους ώμους μου. Μια μέρα λοιπόν που η φίλη μου με επισκέφθηκε στην Ντόυτσε Βέλε, την είδε ο Κάρολος. Το σχόλιό του: Δεν μπορεί να είναι τυχαίο γεγονός. Πρόκειται για στημένη υπόθεση. Είναι η εκδίκηση του Μαρκεζίνη».

Ένα άλλο κεφάλαιο που κινείται μεταξύ μύθου και πραγματικότητας είναι η σχέση του Κάρολου Παπούλια με τον Ανδρέα Παπανδρέου κατά την περίοδο της χούντας. Οι βέροι «παπουλιακοί» υποστηρίζουν σήμερα ότι η επαφή τους ήταν ήδη τότε καλή, αν όχι άριστη. Σίγουρα όμως δεν ήταν πολύ συχνή. Αλλά ούτε και εύκολη. Αυτό γινόταν φανερό σε συγκεντρώσεις με κεντρικό ομιλητή τον Ανδρέα, στις οποίες συνέβαινε να είναι εκεί και ο κ. Παπούλιας ως απλός παρατηρητής. «Σε τέτοιες εκδηλώσεις όλοι προσπαθούσαν να πλησιάσουν τον Παπανδρέου, είτε για να του σφίξουν το χέρι είτε για να τον επαινέσουν» θυμάται ο κ. Παπαθεοδώρου. «H μόνη εξαίρεση ήταν ο Κάρολος. Μια φορά, στη Φραγκφούρτη, αναγκαστήκαμε να τον σπρώξουμε για να πάει να του μιλήσει».

Οι κατ’ ιδίαν συναντήσεις των δύο ανδρών δεν πρέπει να ξεπέρασαν πάντως εκείνο το διάστημα τις δυο-τρεις. Για «διαρκή έρωτα» —αυτός «ξέσπασε» αργότερα, στη μεταχουντική Αθήνα— δεν μπορεί λοιπόν να γίνεται λόγος. Το αντίθετο μάλιστα: ο κ. Παπούλιας ήταν τότε, σύμφωνα με δύο πρώην συντρόφους του, που θέλουν να παραμείνουν ανώνυμοι, ακραιφνής «αντιανδρεϊκός». Και αυτό είχε σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις. «Την άνοιξη του ’74 κάναμε συμπόσιο με θέμα τη στρατηγική των μελλοντικών πολιτικών συνεργασιών» λέει ένας από αυτούς. «Εγώ ανέπτυξα τη θέση ότι χωρίς συνεργασία με τον Παπανδρέου δεν θα έχουμε καν μέλλον. Ο Κάρολος όμως δεν ήθελε να ακούσει γι’ αυτό».

H στροφή ήρθε πιθανώς λίγο πριν ή λίγο μετά την πτώση της χούντας. Σε κάθε περίπτωση, τον Σεπτέμβριο του ’74 ο κ. Παπούλιας έλυσε το συμβόλαιό του με τις Κοινωνικές Υπηρεσίες της Ευαγγελικής Εκκλησίας, για τις οποίες είχε εργασθεί μία πλήρη τετραετία ως νομικός σύμβουλος, και κατέβηκε στην Αθήνα για να αναμειχθεί εκ του σύνεγγυς στην ελλαδική πολιτική υπό την αιγίδα του νεότευκτου τότε ΠαΣοΚ. Ο όρος που του τέθηκε γι’ αυτό ήταν βαρύς: να διαλύσει τη ΣΔΕ Γερμανίας. Διαφορετικά, συνεχίζει ο ίδιος ανώνυμος συνεργάτης του, δεν θα τον δεχόταν ο Ανδρέας στο κόμμα. Έτσι όμως έχασε τη μοναδική αυτοτελή πολιτική του βάση, ενώ παράλληλα βρήκε κλειστές τις πόρτες του ΠαΣοΚ Γερμανίας, που είχε γίνει, ως μετεξέλιξη του ΠΑΚ, «φέουδο» του Άκη Τσοχατζόπουλου. «Από τότε διακόπηκε ο δεσμός του με τους μετανάστες» λέει. Όχι όμως με τη Γερμανία. Και μόνο το γεγονός ότι η οικογένειά του διαμένει εκεί —η σύζυγος και οι δύο κόρες του στην Κολονία, η τρίτη στο Βερολίνο— τον έκανε να επισκέπτεται τακτικά τη χώρα.

*Αποσπάσματα από άρθρο με την υπογραφή του δημοσιογράφου Νίκου Χειλά, δημοσιευμένο στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 13 Μαρτίου 2005. Ο τότε ανταποκριτής της εφημερίδας στο Βερολίνο είχε επικεντρώσει το ενδιαφέρον του στις «γερμανικές ημέρες» του Κάρολου Παπούλια, σε πρόσωπα και γεγονότα από τα χρόνια της αντιδικτατορικής δράσης του.

Έναν περίπου μήνα νωρίτερα, στις 8 Φεβρουαρίου 2005, ο Κάρολος Παπούλιας είχε εκλεγεί πανηγυρικά (με 279 ψήφους επί συνόλου 300) Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας.

Ο Παπούλιας, ο έκτος Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας μετά την πολιτειακή μεταβολή του 1974 και την αποκατάσταση της δημοκρατίας στη χώρα μας, έμελλε να παραμείνει στο ανώτατο πολιτειακό αξίωμα έως το 2015 (δύο προεδρικές θητείες).

Ο ευπατρίδης της πολιτικής Κάρολος Παπούλιας, ο σπουδαίος Ηπειρώτης με καταγωγή από το Πωγώνι, γεννήθηκε στις 4 Ιουνίου 1929 και απεβίωσε στις 26 Δεκεμβρίου 2021.