Μέση Ανατολή σε αναδιάταξη – Το Ιράν, ο πόλεμος και τα στρατηγικά διλήμματα για τα κράτη του Κόλπου

Βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, τα κράτη του Κόλπου πληρώνουν βαρύ τίμημα για τον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν.

Ιρανικοί πύραυλοι και μη επανδρωμένα αεροσκάφη έχουν πλήξει κρίσιμες υποδομές σε όλη την περιοχή: από πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, σταθμούς παραγωγής ενέργειας και μονάδες αφαλάτωσης, έως διεθνή αεροδρόμια, αμερικανικές βάσεις και ξενοδοχεία.

Τα ασύμμετρα πλήγματα της Τεχεράνης και των περιφερειακών «πληρεξούσιών» της έχουν θρυμματίσει την εικόνα μιας «όασης σταθερότητας» που προσέλκυε διεθνή κεφάλαια.

Αντί για τα τεράστια κέρδη επί παλαιότερων πετρελαϊκών κρίσεων, οι αραβικές πετρομοναρχίες βρίσκονται τώρα αντιμέτωπες με συρρίκνωση εξαγωγών, εσόδων και επενδύσεων -ένα καίριο πλήγμα στα προγράμματα οικονομικού μετασχηματισμού τους.

Η εύθραυστη εκεχειρία στον πόλεμο στο Ιράν δεν έχει αναιρέσει το τεράστιο κόστος από τον αποκλεισμό των Στενών του Ορμούζ, ούτε τις περιστασιακές, πλην καίριες -ιρανικές ή επισήμως «ορφανές»- επιθέσεις σε κράτη του Κόλπου.

Προσώρας, δε, η αμερικανοϊσραηλινή επέμβαση έχει πετύχει ακριβώς το αντίθετο από το αρχικά επιδιωκόμενο αποτέλεσμα, ενισχύοντας τους σκληροπυρηνικούς στην Τεχεράνη.

Πιο αδύναμοι και πιο διχασμένοι από ό,τι ήταν πριν τον πόλεμο, οι άραβες γείτονές της στον Κόλπο ωθούνται πλέον de facto σε αλλαγή σχεδιασμού και στρατηγικής.

Επανεξετάζουν ριζικά το εμπορικό και εφοδιαστικό μοντέλο τους, αναπτύσσοντας εσπευσμένα εναλλακτικές διαδρομές, με χερσαίους διαδρόμους, σιδηροδρομικές γραμμές και διασυνοριακούς αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Ζητούμενο: να παρακάμψουν τα Στενά του Ορμούζ, όπου το Ιράν επιδιώκει να παγιώσει μεταπολεμικά τον έλεγχό του.

Όμως οι προκλήσεις ασφαλείας παραμένουν.

Μαζί με τη δική τους εικόνα ως ασφαλείς διεθνείς κόμβοι (τεχνολογίας, logistics, χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, τουρισμού κ.α.), έχει αμαυρωθεί και αυτή των ΗΠΑ ως εγγυητή ασφάλειας.

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει πια περιορισμένες επιλογές, εν μέσω μετ’ εμποδίων διαπραγματεύσεων με το Ιράν και των απειλών του για επανάληψη του πολέμου, που θα θέσει σε μεγαλύτερο κίνδυνο την παγκόσμια οικονομία.

Ρευστές ισορροπίες στα κράτη του Κόλπου

Για την απόφασή του να αναβάλει μια νέα επίθεση κατά του Ιράν που είχε προγραμματίσει για την Τρίτη (19/5), όπως ανακοίνωσε αργά το βράδυ της Δευτέρας, ο Ντόναλντ Τραμπ επικαλέστηκε αίτημα των ηγετών του Κατάρ, της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων (ΗΑΕ).

Κρίνουν πως είναι εφικτή η επίτευξη συμφωνίας, που «θα είναι απολύτως αποδεκτή από τις ΗΠΑ, καθώς και από όλες τις χώρες της Μέσης Ανατολής και πέραν αυτής», έγραψε στο Truth Social.

«ΚΑΝΕΝΑ ΠΥΡΗΝΙΚΟ ΟΠΛΟ ΓΙΑ ΤΟ ΙΡΑΝ!».

Από αυτά τα τρία κράτη του Κόλπου, η Σαουδική Αραβία και τα ΗΑΕ φέρονται βάσει δημοσιευμάτων να έχουν εξαπολύσει στα τέλη Μαρτίου και στις αρχές Απριλίου αντίστοιχα αεροπορικές επιδρομές κατά του Ιράν, ως αντίποινα για τις ιρανικές επιθέσεις στα εδάφη τους -κάτι που δεν έχει επιβεβαιωθεί.

Το δε Κατάρ, στενός σύμμαχος της Τουρκίας, λειτουργεί ως διπλωματικός δίαυλος για την αποκλιμάκωση της περιφερειακής κρίσης, στηρίζοντας (όπως και το Ομάν) τη μεσολαβητική προσπάθεια του Πακιστάν.

Συνολικά, οι αραβικές μοναρχίες του Κόλπου έχουν θορυβηθεί από τη στάση της Ουάσιγκτον, τον ορατό κίνδυνο που ενέχει τυχόν επανάληψη του πολέμου για ακόμη πιο σκληρά ιρανικά αντίποινα στις υποδομές τους, αλλά και την πιθανή προοπτική μιας κακής για τα ίδια συμφωνίας τερματισμού του πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν.

Αυτό δεν σημαίνει ωστόσο ότι βρίσκονται στην ίδια γραμμή.

Ο πόλεμος έχει επιταχύνει μεταξύ τους αντιπαλότητες (Σαουδική Αραβία και ΗΑΕ) καθώς και στρατηγικές αναδιατάξεις.

Η Σαουδική Αραβία αποτελεί μέρος μιας εντεινόμενης ευθυγράμμισης με το Πακιστάν, με το οποίο υπέγραψε συμφωνία αμοιβαίας άμυνας τον περασμένο Σεπτέμβριο, ενώ τώρα επιδιώκουν να ενταχθούν επίσης η Τουρκία και το Κατάρ.

Τα ΗΑΕ, από την άλλη, αποχώρησαν από τον ΟΠΕΚ, εμβαθύνουν τις σχέσεις με το Ισραήλ βάσει των Συμφωνιών του Αβραάμ και φέρονται να επανεξετάζουν τη συμμετοχή τους σε περιφερειακούς φορείς, συμπεριλαμβανομένου του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου.

Μέση Ανατολή σε μετασχηματισμό

Στην αρχή του πολέμου επιλογής των ΗΠΑ-Ισραήλ στο Ιράν, πολλά κράτη του Κόλπου φέρονται ότι «προσυπέγραψαν» τα σχέδια για αλλαγή καθεστώτος στην Τεχεράνη.

Μεταξύ αυτών, δημοσιεύματα συμπεριελάμβαναν και τη Σαουδική Αραβία, παρά την αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων με την Ισλαμική Δημοκρατία το 2023, με μεσολάβηση της Κίνας.

Ήταν ωστόσο τα ΗΑΕ, σύμφωνα με το Bloomberg, που επιχείρησαν ματαίως να πείσουν γειτονικά κράτη, συμπεριλαμβανομένης της Σαουδικής Αραβίας και του Κατάρ, να συμμετάσχουν σε μια συντονισμένη στρατιωτική απάντηση στις ιρανικές επιθέσεις.

«Η προσέγγιση της Σαουδικής Αραβίας ήταν να δώσει έμφαση στην αποτροπή και την άμυνα», αναφέρει το δημοσίευμα.

Τώρα δε, σύμφωνα με τους Financial Times, το Ριάντ προωθεί ενεργά ένα περιφερειακό σύμφωνο μη επίθεσης μεταξύ του Ιράν και των κρατών της Μέσης Ανατολής, σε συντονισμό με δυτικούς και περιφερειακούς εταίρους.

Λέγεται ότι βασίζεται στο πρότυπο των Συμφωνιών του Ελσίνκι του 1975 για την αποκλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Δύσης και ΕΣΣΔ επί Ψυχρού Πολέμου.

Εν μέσω επιφυλάξεων ως προς κατά πόσον τα ΗΑΕ θα ήταν πρόθυμα να συμμετάσχουν σε οποιαδήποτε συμφωνία, ενώ έχουν δεχθεί τις σφοδρότερες ιρανικές επιθέσεις συγκριτικά με άλλα κράτη του Κόλπου, διπλωμάτες που επικαλούνται οι FT ανέφεραν ότι οι ευρωπαϊκές χώρες υποστηρίζουν την πρωτοβουλία της Σαουδικής Αραβίας.

Για να υλοποιηθεί, παράλληλα με τη σταδιακή άρση των διεθνών κυρώσεων, η Τεχεράνη θα πρέπει να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις: «περιορισμούς στα πυρηνικά και πυραυλικά της προγράμματα, τερματισμό της επιθετικής της στάσης και κινήσεις προς τη διπλωματική εξομάλυνση των σχέσεών της με τις γειτονικές χώρες», επισημαίνει στο Foreign Policy ο Ντέιβιντ Μπ. Ρόμπερτς, αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Σπουδών Ασφάλειας στο Βασιλικό Κολέγιο του Λονδίνου.

«Μια τέτοια συνολική επανεκκίνηση», υπογραμμίζει, «θα σηματοδοτούσε την απαρχή μιας νέας περιφερειακής τάξης πραγμάτων», με τον Κόλπο να μετατρέπεται «από πεδίο αντιπαράθεσης σε μια ενοποιημένη οικονομική ζώνη, όπου το κόστος οποιασδήποτε σύγκρουσης θα επιβαρύνει όλες τις πλευρές, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν».