Γιώργος Βαλέτας: Νεφελοκοκκυγία

Στις 21 Απριλίου 1989 έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 82 ετών, ο Γιώργος Βαλέτας, φιλόλογος, κριτικός και ιστορικός της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Ο γεννημένος στην Άργενο της Λέσβου Βαλέτας δίδαξε ως καθηγητής σε διάφορα γυμνάσια της πατρίδας του και της Αθήνας.

Διετέλεσε τμηματάρχης στη Διεύθυνση Γραμμάτων και Καλών Τεχνών του υπουργείου Παιδείας.

Ο Βαλέτας εντρύφησε στη μελέτη του συγγραφικού έργου των Παπαδιαμάντη (βραβεύτηκε μάλιστα από την Ακαδημία Αθηνών για την ογκώδη μελέτη του αναφορικά με τη ζωή και το έργο του μεγάλου λογοτέχνη), Πολυλά, Γρυπάρη, Εφταλιώτη, Πορφύρα, Κρυστάλλη, Κοραή, Νιρβάνα, Πολέμη, Καρκαβίτσα κ.ά.

Συνεργάστηκε ως κριτικός σε περιοδικά και εφημερίδες, δημοσίευσε φιλολογικές, ιστορικές και βιβλιογραφικές μελέτες, συντέλεσε δε με τις έρευνες και τις βιβλιογραφικές εργασίες του στην ανάπτυξη και την οργάνωση των νεοελληνικών σπουδών.

Μεταξύ άλλων, υπήρξε ιδρυτής τριών εκδοτικών σειρών, της «Λεσβιακής Βιβλιοθήκης», των «Μνημείων της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και της «Νεοελληνικής Βιβλιοθήκης», που περιλαμβάνουν πληθώρα συγγραφικών έργων της μεταβυζαντινής και νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Επίσης, συνέγραψε επίτομη «Ιστορία της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας» και εξέδωσε τρίτομη «Ανθολογία της Δημοτικής Πεζογραφίας», καθώς και το λογοτεχνικό περιοδικό «Αιολικά Γράμματα».

Ο Γιώργος Βαλέτας μαζί με τον Γιάννη Ρίτσο (πηγή: Αρχείο Παναγιώτη Παρασκευαΐδη)

Το 1974 ο Βαλέτας πρωτοστάτησε στη μεταφορά των οστών του Αργύρη Εφταλιώτη από την Αντίμπ (Αντίπολη) της Γαλλίας στο ξωκλήσι των Αγίων Αναργύρων στην Ευθαλού της Λέσβου, εκπληρώνοντας την επιθυμία του συγγραφέα.

Στο φύλλο των «Νέων» που είχε κυκλοφορήσει την 1η Νοεμβρίου 1965, ημέρα Δευτέρα, δημοσιεύονταν οι απαντήσεις που είχε δώσει ο Γιώργος Βαλέτας σε ερωτήματα που του είχε απευθύνει ο διακεκριμένος καλλιτεχνικός συντάκτης Γιώργος Πηλιχός (1929-2003), στο πλαίσιο έρευνας που πραγματοποιούσε τότε η εφημερίδα σχετικά με την υποχρέωση ή μη του πνευματικού ανθρώπου να συμμετέχει στους ιδεολογικούς αγώνες του καιρού του.

«ΤΑ ΝΕΑ», 1.11.1965, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Ιδού πώς είχε τοποθετηθεί επί του επίμαχου θέματος, του διαχρονικού προβλήματος, ο Βαλέτας:

Η τόσο εύστοχη και επίκαιρη έρευνα των «Νέων» αντανακλά το βάθος της πνευματικής κρίσης που, δίπλα στην πολιτικοκοινωνική, μαστίζει από χρόνια τον τόπο μας. Έτσι, στον μακάριο αυτόν τόπο, είμαστε υποχρεωμένοι να συζητούμε για τις πιο απλές κι ολοφάνερες αλήθειες, για τα πιο γνωστά και καθιερωμένα πράγματα, που δεν επιδέχονται καμμιά απολύτως συζήτηση, γιατί τα έχουν αντιμετωπίσει και λύσει οι αιώνες, και μόνον ανόητοι ή αντιδραστικοί είναι δυνατόν να τ’ αμφισβητήσουν. Και είναι αναμφίβολο ότι τα κηρύγματα «η τέχνη για την τέχνη» ή η «καθαρή επιστήμη» ή η «αφ’ υψηλού διανόηση» είναι δημιουργήματα του σκοταδισμού και των διαφόρων μορφών της αντίδρασης, που κατά καιρούς επεδίωκε να περιορίση τη διανόηση και το πνεύμα, και ιδίως τον πιο δυνατό φορέα των ιδεών, την τέχνη, στην περιοχή της ομφαλοσκοπίας, για ν’ ανακόψει τη διάδοση των προοδευτικών ιδεών και να κρατήσει την επενέργεια των διανοουμένων, και ιδίως των λογοτεχνών, μακρυά απ’ το λαό, μακρυά απ’ τους πόθους και τους πόνους του, μακρυά απ’ το δράμα του.

Οι κήρυκες των αναχρονιστικών αυτών και καταγέλαστων για την ανοησία τους αντιλήψεων έχουν εκλείψει σήμερα σ’ όλο τον κόσμο «ως εκλείπει καπνός από προσώπου πυρός», και μόνο στον τόπο μας παρατείνουν με διάφορα προσωπεία την αξιοθρήνητη υπάρξή τους και βγαίνουν σε στιγμές κρίσιμες για το έθνος να σπείρουν τα κηρύγματα του διχασμού και να κρατήσουν τους ανθρώπους του πνεύματος μακρυά απ’ την κίνηση των ιδεών, μακρυά απ’ τη ζωή, μακρυά απ’ τα καφτερά αιτήματα της νεοελληνικής αναγέννησης. Οι περισσότεροι απ’ τους ασπάλακες (σ.σ. τυφλοπόντικες) αυτούς, που μισούν το φως και βγαίνουν απ’ τις υπόγειες κρύπτες τους μόνο τη νύχτα, ανήκουν, κατά πλειονότητα, στην διαβόητη γενιά του «30», που σήμερα κρατάει τα ηγετικά πόστα της πνευματικής μας ζωής, δεν ανταποκρίνεται όμως καθόλου στον υψηλό προορισμό της και επιτελεί έργο πνευματικής προδοσίας.

«ΤΑ ΝΕΑ», 1.11.1965, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Είναι γνωστό ότι οι περισσότεροι κονδυλοφόροι της γενιάς αυτής έγιναν στηρίγματα της δικτατορίας και όχι μόνο δεν πήραν μέρος στον ιερό αγώνα της Εθνικής Αντίστασης, αλλά και την καταπολέμησαν και σήμερα στέκονται σαν θεατές μακρυά και σιωπούν. Σήμερα, το προβάδισμα το πήραν οι νεώτερες γενιές, που συνεχίζουν τις ένδοξες παραδόσεις του νεοελληνικού πνεύματος, αιτήματα των μεγάλων Διαφωτιστών μας, του Κοραή, του Σολωμού, του Κάλβου, του Ραμπαγά (σ.σ. ψευδώνυμο του Κλεάνθη Τριαντάφυλλου, ο οποίος εξέδωσε το 1878 μαζί με τον Βλάση Γαβριηλίδη την πολιτικοσατιρική εφημερίδα Ραμπαγάς), του Παλαμά, του Γληνού, του Σικελιανού, όλης της ατέλειωτης σειράς των προδρόμων και μαρτύρων της νεοελληνικής αναγέννησης, όλης της αθάνατης χορείας των οικοδόμων και οραματιστών του νεοελληνικού πολιτισμού. Σήμερα, στο σύνολό του, ο λογοτεχνικός και πνευματικός γενικώτερα κόσμος στέκεται δίπλα στο λαό και εμπνέεται, δημιουργεί, εκφράζει τα ζωντανά του προβλήματα, που συνοψίζονται στο πολυβάσανο πρόβλημα της ελευθερίας. Μόνο μερικοί Δαλαϊλάμες της γενιάς του «30» είναι ξεκομμένοι απ’ το λαό κι απ’ την τέχνη και εφαρμόζουν το Αισώπειο «των οικιών υμών εμπιμπραμένων υμείς άδετε» (σ.σ. τα σπίτια σας καίγονται και εσείς κάθεστε και τραγουδάτε). Άδουν εις ώτα μη ακουόντων, και οι παραφωνίες τους πέφτουν στο κενό.

Αξιοπρόσεχτο είναι το τελευταίο σας ερώτημα (σ.σ. αν πρέπει ν’ απορρίπτουμε ή όχι τα έργα που αντανακλούν την ιδεολογική τοποθέτηση του συγγραφέα), γιατί εκφράζει το βάθος της πνευματικής μας καθυστέρησης. Αυτό το ερώτημα μόνο στην Ελλάδα, και μάλιστα στη σημερινή Ελλάδα, μπορούσε να τεθή, γιατί τι άλλο θα μπορούσε να εκφράση ένας συγγραφέας εκτός απ’ τον κόσμο των ιδεών και των αισθημάτων του; Βέβαια, υπήρχαν απ’ τα χρόνια του Αριστοφάνη και υπάρχουν και σήμερα τα σύννεφα, αλλά το μόνο που έδωσαν ήταν η περίφημη νεφελοκοκκυγία. Έργο χωρίς ιδέες, και μάλιστα ιδέες ζωντανές, εμπνευσμένες απ’ το λαό και απ’ τη σύγχρονη πνευματικότητα, είναι καταδικασμένο σε αφάνεια. Μπορεί ένας συγγραφέας, ως πολίτης, ως άνθρωπος, να διαπνέεται από συντηρητικές ή ξεπερασμένες ιδέες, όταν όμως είναι αληθινός συγγραφέας με κανένα τρόπο δεν μπορεί ν’ αφήσει έξω απ’ το έργο του το λαό, την εποχή του, τον κόσμο του. Γι’ αυτόν το λόγο συγγραφείς σαν τον Δοστογιέφσκι, τον Μπαλζάκ και το δικό μας Παπαδιαμάντη πέρασαν στην αιωνιότητα, γιατί, ανεξάρτητα απ’ τις ιδέες τους, ζούσαν κοντά στο λαό και εκφράζανε την πραγματικότητα της εποχής τους. Άλλο έργο με «θέση», και άλλο έργο ζωντανό, αληθινό. Το πρώτο είναι εγωκεντρικό και καταργεί τη ζωή, ενώ το δεύτερο την αγκαλιάζει, την πληθαίνει.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, ο Γιώργος Βαλέτας διά χειρός του μυτιληνιού σκιτσογράφου και λογοτέχνη Αντώνη Πρωτοπάτση (πηγή: «Ριζοσπάστης»).