Μεσολόγγι – Κιουτάχεια: Το παράξενο παιχνίδι της μοίρας

Τη νύχτα της 10ης προς την 11η Απριλίου 1826 έλαβε χώρα η περίφημη Έξοδος του Μεσολογγίου, μια από τις κορυφαίες στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης.

Η Έξοδος των Ελεύθερων Πολιορκημένων του Μεσολογγίου, ξημερώματα της Κυριακής των Βαΐων του 1826, αποτέλεσε την ηρωική και συνάμα τραγική κατάληξη της δεύτερης πολιορκίας της πόλης, που είχαν διεξαγάγει αρχικά ο Κιουταχής και ακολούθως ο Ιμπραήμ πασάς, αρχής γενομένης από τον Απρίλιο του προηγούμενου έτους.

Στην εκατοστή έβδομη επέτειο της Εξόδου του Μεσολογγίου, τη Δευτέρα 10 Απριλίου 1933, η εφημερίδα «Αθηναϊκά Νέα» είχε δημοσιεύσει στο πρωτοσέλιδό της ένα κείμενο του Σπύρου Μελά εμπνευσμένο από τα δραματικά γεγονότα του 1826.

«ΑΘΗΝΑΪΚΑ ΝΕΑ», 10.4.1933, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η ιδιαιτερότητα του κειμένου αυτού έγκειται στο γεγονός ότι δεν περιστρέφεται —ως είθισται— γύρω από έναν πολιορκημένο, Έλληνα ή φιλέλληνα, αλλά γύρω από έναν πολιορκητή, τον Κιουταχή.

Η κακή μοίρα του πορθητή του Μεσολογγίου περιγράφεται από τον Μελά ως εξής:

Θυμώσαστε ότι έφθασε τέλος μία ημέρα για την πιο απίθανη ανταπόδοσι επισκέψεως που είχε γίνη ποτέ: Την ανταπόδοσι της επισκέψεως πούκαμε ο Κιουταχής στο Μεσολόγγι. Και θυμάστε ακόμη ότι η τύχη είχε φέρη επί κεφαλής αυτής της ανταποδόσεως ένα Μεσολογγίτη — το στρατηγό Παπούλα: Αρχιστράτηγος της ελληνικής στρατιάς εμπήκε στην Κιουτάχεια.

Ο εκ Μεσολογγίου Αναστάσιος Παπούλας

Παρακολουθούσα τότε τις επιχειρήσεις, πολεμικός ανταποκριτής. Αφού έκαμα το γύρο της μικρής πολιτείας, με το βαθύτατα ανατολίτικο ύφος· αφού ανέβηκα στους λόφους της κι’ απήλαυσα το θέαμα του κάμπου, το πανόραμα των σπιτιών της, με τις στέγες γεμάτες δεκοχτούρες που μοιρολογούσαν, και των μιναρέδων που λόγχιζαν τον ουρανό με τα στιλπνά τους, μυτερά σκουφιά· αφού μπήκα στους τεκέδες της με τους εκστατικούς ντερβισάδες και τα χαμάμια με τον ηδυπαθή πληθυσμό τους· αφού περιπλανήθηκα στα καλντερίμια της, κάτω από τα σαχνισίδια και τα καφασωτά της, μπροστά στις μεγάλες πόρτες της με τα βαρειά ρόπτρα, στις θαυμάσιες μεγάλες βρύσες της, όλο από πλάκα Κιουταχείας —αληθινής, αυτή τη φορά!— μ’ άτεχνες αλλά τόσο πετυχημένες στα χρώματα παραστάσεις· αφού μπήκα στις αυλές της με τα σιντριβάνια, στο τσαρσί (σ.σ. αγορά, παζάρι) της με τους τάπητες και τους νυσταλέους εμπόρους, αφού είδα τ’ αρχοντικά της και τις βιοτεχνίες της, τα τζαμιά της και τις γυναίκες της, θυμήθηκα τέλος τον Κιουταχή.

Εσώζετο το σπίτι του, το σπαθί του, κανένας δικός του, μια πλάκα αναμνηστική, ένας τάφος, ένα μνημείο, ένας θρύλος, σημάδι οπωσδήποτε δημοσίας ή ιδιωτικής αναμνήσεως; Ο ξεναγός και δραγομάνος (σ.σ. μεταφραστής, διερμηνέας) μου, ένας υποχρεωτικώτατος χριστιανός, δε μου είχε αναφέρη τίποτα γι’ αυτόν. Και μου φαινότανε αρκετά παράξενο. Επί τέλους ο Κιουταχής δεν ήτανε κοινός τύπος. Υπήρξεν ένας από τους μεγάλους στρατιώτες της αυτοκρατορίας, ένα σημαντικό ιστορικό πρόσωπο. Δεν ήτανε μόνο από τους πορθητάς του Μεσολογγιού.

Ήταν αυτός πούχε πολιορκήση την Ακρόπολι των Αθηνών και είχεν αναγκάση τη φρουρά της να την παραδώση. Ήταν από τους διαπρέψαντας έπειτα στο ρωσσοτουρκικό πόλεμο. Είχεν ειρηνεύση, με το σίδερο και τη φωτιά, την ανυπόταχτη Αλβανία. Είχε πολεμήση επί κεφαλής των τουρκικών στρατευμάτων στη Συρία κατ’ αυτού του ιδίου Ιμπραήμ, του συμπολιορκητού κι’ αντιπάλου στο Μεσολόγγι. Είχε ατυχήση εκεί, σ’ αγώνα σκληρό και άνισο, είχεν αιχμαλωτισθή στο Ικόνιο. Αποδοθείς στο σουλτάνο δεν έχασε ούτε τη θέσι του, ούτε την εύνοιά του. Επί κεφαλής πάντοτε των τουρκικών στρατευμάτων έκαμε την εκστρατεία κατά του Κουρδιστάν και το υπόταξε.

Στρατιωτική μορφή, συνδεδεμένη με τόσους αγώνες, πώς μπορούσε να μην έχη αφήση καμμιάν ανάμνησι στην ιδιαίτερη πατρίδα του, μια μικρή πολιτεία λαού που δεν κατάλαβε ποτέ άλλο μεγαλείο από το στρατιωτικό; Επήγα με το δραγομάνο μου στο δημαρχείο. Ευρήκαμε συναγμένους προκρίτους, ιερωμένους, καλαμαράδες (σ.σ. λογίους, ανθρώπους των γραμμάτων), τα πιο σοφά φέσια και τα πιο βαρειά σαρίκια του τόπου. Τους έβαλα την ερώτησι:

— Ξέρετε, μπορείτε να μου πήτε τίποτα περί Μεχμέτ Ρεσίτ πασά; (Είνε τ’ όνομα του Κιουταχή.)

Ο ένας κοίταζε τον άλλον μ’ απορία. Κάποιος γέροντας μ’ άσπρα γένεια, που τούπεφταν στο στήθος σαν ανοιχτό ριπίδι, μου είπε:

— Τι είνε αυτός;

— Μεγάλος στρατηγός από την πόλι σας, έζησε πριν εκατό χρόνια, κούρσεψε την πατρίδα μας, πάτησε την Ακρόπολι, πολέμησε το Ρώσσο, τους Αρβανιτάδες, τους Αραπάδες, τους Κούρδους. Έκαμε πολλά για την Τουρκιά.

— Κι’ ήτανε, λες, από δω αυτός; Από την Κιουτάχεια, εφέντη μ’;

— Ναι.

Κοιτάχτηκαν άλλη μια φορά μ’ απορία:

— Ούτε ξέρουμε, ούτ’ έχουμε ακουστά ποτέ. Μ’ αν πρόσφερε υπηρεσίες, όπως λες, γι’ αυτό και δεν τον ξέρουμε. Θα τον έφαγαν τα ψάρια του Βοσπόρου ύστερα από κανένα σουλτανικό καφέ.

Ο Κιουταχής

Κι’ ο γέρος ίσως δεν είχε άδικο. Ο Κιουταχής, γυρίζοντας νικητής από το Κουρδιστάν, είχε πάη από άξαφνο και κάπως σκοτεινό θάνατο. Αλλά να μη σώζεται ίχνος της μνήμης αυτού του ανθρώπου, μέσα στην ιδιαίτερη πατρίδα του, μετά εκατό χρόνια μόλις; Είνε η μεγαλείτερη εκδίκησις του Μεσολογγιού, που ζη και θα ζη στους αιώνες.

Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, η υπεράσπιση του Μεσολογγίου, έργο του γάλλου ζωγράφου Alphonse-Marie de Neuville (επιχρωματισμένη λιθογραφία, πηγή: Μουσείο Μπενάκη).