Νίκος Δήμου: Ο πραγματικός ήρωας είναι τραγική μορφή

Μαρμαρωμένους, με τα μεγάλα τους μουστάκια, τους έχουμε στεφανώσει όλοι, στα πάρκα και στα μνημεία. Σήμερα, σε αντιπολεμικούς καιρούς, έρχονται στη μνήμη μας και μας τρομάζουν. Κρατάνε καριοφίλια, σπάθες και ντουφέκια, μυρίζουν μπαρούτι και αίμα. Παίρνουν κεφάλια, παλουκώνουν, βασανίζουν. Άγρια πράγματα, πρωτόγονα!

Ζούμε σε αντιηρωική εποχή. Οι δικοί μας ήρωες είναι αυτοί που αγωνίζονται ενάντια στον πόλεμο. Οι πολεμοχαρείς και επιθετικοί δεν κερδίζουν πια τον θαυμασμό — αλλά την περιφρόνηση.

Υπάρχει χώρος για ήρωες στην εποχή μας; Ή θα τους αφήσουμε να κρυώνουν ξεχασμένοι στα πάρκα και στα ηρώα; Τι μπορούν να μας μηνύσουν από την άλλη ζωή ο Καραϊσκάκης και ο Κολοκοτρώνης, ο Κανάρης και ο Νικηταράς;

«ΤΟ ΒΗΜΑ», 23.3.1986, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Με την αγριάδα τους, κάποτε, μας λευτέρωσαν. Σίγουρα τους χρωστάμε χάρη — αλλά τώρα δεν μας βολεύει πια η παρουσία τους. Τους κρύβουμε στο υπόγειο, σαν συγγενείς από την επαρχία. Μικραίνουμε τον ρόλο τους. Όταν απαριθμούμε τις δυνάμεις που έφεραν την επανάσταση, ξεχνάμε συχνά τον ανθρώπινο παράγοντα. (Λες και τις επαναστάσεις τις κάνουν οι αφηρημένες έννοιες της κοινωνιολογίας.) Τέλος αρχίσαμε να τους απομυθοποιούμε. Έτσι, τις τελευταίες δεκαετίες, με το να αποκαλύπτουμε τα σκοτεινά τους σημεία ξεχάσαμε τα φωτεινά. Μάθαμε πως ο ένας ήταν φιλοχρήματος, ο άλλος φιλόδοξος, ο τρίτος γυναικάς, ο τέταρτος δολοπλόκος. Τους κοντύναμε όλους και ησυχάσαμε.

Κάπου ήταν φυσική αυτή η αντίδραση. Μετά από τόσους πανηγυρικούς, δοξολογίες και ύμνους, έπρεπε να ξανάρθουμε στο ανθρώπινο μέτρο. Οπωσδήποτε δεν ήταν υπερφυσικοί οι πολέμαρχοι του ’21… Αλλά δεν ήταν και τυχαίοι.

Οι ήρωες κρυώνουν στα πάρκα. Από κει που τους είχαμε στα ουράνια, τους κατεβάσαμε στις υποσημειώσεις της ιστορίας. (Λάθος μας. Όσο άμετρο είναι να υπερβάλλουμε και να μεγαλοποιούμε, άλλο τόσο είναι να εξευτελίζουμε και να ισοπεδώνουμε.)

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.3.1971, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Τι έχουν αφήσει λοιπόν πίσω τους οι ήρωες — έξω από μια Ελλάδα ελεύθερη; Τι σημασία μπορεί να έχει σήμερα η παρουσία και το παράδειγμά τους;

Τι είναι ένας ήρωας; Ας αφήσουμε τον πόλεμο κι ας δούμε, ευρύτερα, ποιος είναι ο ήρωας. Αυτός που πετυχαίνει; Όχι. Οι ήρωες της τραγωδίας πάντα βυθίζονται. Αυτός που αγωνίζεται; Ίσως — αλλά τότε θα ήταν ήρωας κάθε βιοπαλαιστής.

Ποιος είναι λοιπόν ήρωας; Είναι αυτός που ξεπερνάει τον εαυτό του. Είναι αυτός που κάνει περισσότερα από όσα μπορεί. Είναι αυτός που διαψεύδει τη φύση του ανθρώπου.

Κι ο ήρωας στον πόλεμο ποιος είναι; Όχι ο καυγατζής, ο κοκορόμυαλος, ο φωνακλάς. Είναι αυτός που φοβάται και ξεπερνάει τον φόβο. Αυτός που αγαπάει την ειρήνη, αλλά πολεμάει. Αυτός που αγαπάει τους ανθρώπους, αλλά σκοτώνει. Αυτός που πονάει, στοχάζεται, νιώθει και πολεμάει. Πολεμάει όχι γιατί τον διέταξαν! (Δεν είχε υποχρεωτική θητεία το ’21!) Αλλά γιατί βάζει την ιδέα πάνω από τις επιθυμίες ή τις ανάγκες του. Και δεν κάνει μόνο το καθήκον του — κάνει το παραπάνω: Το Μανιάκι. Το Χάνι. Το Μεσολόγγι.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.3.1971, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Κι όσο πιο πολλές αδυναμίες έχει, τόσο πιο ήρωας είναι. Από αυτή την πλευρά η απομυθοποίηση μεγαλώνει το ανάστημα. Σήμερα νιώθουμε πιο κοντά μας τον Ανδρούτσο, τον Παπαφλέσσα και τον Καραϊσκάκη — ανθρώπους με τρομακτικές εσωτερικές αντινομίες.

Ο πραγματικός ήρωας είναι τραγική μορφή. Κουβαλάει μέσα του την αντίφαση ανάμεσα στην ανθρώπινη φύση και στο απάνθρωπο χρέος. Μπορεί να συμφωνούμε ή να διαφωνούμε με αυτά που πιστεύει και ζητάει. Αλλά πρέπει να υποκλιθούμε μπροστά στον αγώνα του. Παλεύει με τον πιο δύσκολο εχθρό του ανθρώπου: τον εαυτό του.

Δίδαγμα λοιπόν υπάρχει: οι καιροί αλλάζουν, το χρέος παίρνει κάθε φορά άλλο περιεχόμενο, αλλά ο ηρωισμός μένει ο ίδιος: το ξεπέρασμα της αδυναμίας, το ξεπέρασμα της ατομικότητας, η θυσία του συμφέροντος σε κάτι πιο σημαντικό: στην ιδέα του χρέους.

Σημασία έχει η έννοια του χρέους, όχι το περιεχόμενό της. Τότε το περιεχόμενο ήταν «λευτερώστε την πατρίδα με κάθε τρόπο!» Σήμερα ίσως το περιεχόμενο να είναι «διατηρήστε την ειρήνη με κάθε τρόπο!» Που σημαίνει ξεπεράστε την επιθετικότητα, το συμφέρον, τις ιστορικές καταβολές και μην κάνετε πόλεμο, εκεί που θα ήταν φυσιολογικό κι ανθρώπινο να πολεμήσετε.

«Ο ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ», 26.3.1971, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»

Η ιδέα του χρέους παραμένει — ακόμα και όταν το περιεχόμενό της αντιστρέφεται. Ο άνθρωπος πρέπει να μπορεί να ξεπερνάει τον εαυτό του, πρέπει να μπορεί να πιστέψει σε κάτι πιο μεγάλο από το εγώ του.

Να λοιπόν που και η αντιηρωική εποχή μας έχει τόπο για ήρωες. Θα έλεγα μάλιστα πως τώρα μας είναι πιο απαραίτητοι. Μπορεί να μην έχουν φυσεκλίκια και πάλες (σ.σ. είδος σπαθιού), μπορεί να μην βροντούν τα γιαταγάνια και τα κουμπούρια τους. Όμως οι νέοι, αθόρυβοι, ήρεμοι ήρωες είναι αυτοί που θα σώσουν την εποχή μας, αν κάποιος τη σώσει.

*Κείμενο του Νίκου Δήμου, που έφερε τον τίτλο «Για τους Ήρωες…» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Το Βήμα» την Κυριακή 23 Μαρτίου 1986.

Ο Νίκος Δήμου

Είναι ευνόητο, δεδομένων των εξελίξεων σε παγκόσμια κλίμακα, ότι οι απόψεις του συγγραφέα, σχολιαστή και φωτογράφου (έτσι αυτοχαρακτηρίζεται στο δικό του διαδικτυακό τόπο) Νίκου Δήμου, καίτοι διατυπωθείσες πριν από τέσσερις ολόκληρες δεκαετίες, παραμένουν άκρως επίκαιρες.