Από τη σύγκρουση στη συναίνεση: η φιλοσοφική διαδρομή του Γιούργκεν Χάμπερμας

Με μια διαρκή παρουσία, τόσο ως φιλόσοφος όσο και ως δημόσιος διανοούμενος, για πολλές δεκαετίες ο Γιούργκεν Χάμπερμας πρόλαβε να τοποθετηθεί για πολύ περισσότερα θέμα και να αναμετρηθεί με πολύ περισσότερες συγκυρίες από τον μέσο συνάδελφοι. Αρκεί να σκεφτούμε ότι πρωταγωνίστησε σε φιλοσοφικές συζητήσεις από τις αρχές της δεκαετία του 1960 έως τις πρώτες δεκαετίες του 21^ου πρώτου αιώνα.

Στο τόξο αυτής της μακράς διαδρομής ο Χάμπερμας ξεκίνησε ως φιλόσοφος που επέκρινε τις θεμελιώσεις αντιφάσεις της αστικής κοινωνίας, με τον τρόπο που έκανε αυτή την κριτική η Σχολή της Φρανκφούρτης και κατέληξε στην τοποθέτηση ότι κατά βάση μόνος εφικτός ορίζοντας είναι ακριβώς αυτή η αστική κοινωνία, υπό την προϋπόθεση των πρακτικών μιας διαβουλευτικής δημοκρατίας και βασικών συνταγματικών αρχών κράτους δικαίου.

Σε μεγάλο βαθμό αυτό η μετατόπιση αυτή είχε να κάνει με ένα θέμα που εξαρχής απασχόλησε τον Χάμπερμας που είναι ακριβώς πώς κανείς τοποθετείται απέναντι στην κληρονομιά της νεωτερικότητας.

Ας μην ξεχνάμε ότι ξεκινά τη θεωρητική του διαδρομή εντός της Κριτικής Θεωρίας και υπό την καθοδήγηση των Αντόρνο και Χορκχάιμερ (με όλα τα σκαπανεβάσματα της σχέσης του με τον δεύτερο) άρα και εντός ενός σχήματος που έβλεπε στον Διαφωτισμό τον κίνδυνο της εργαλειοποίησης του λόγου και του μετασχηματισμού του σε εργαλείο κυριαρχίας.

Ωστόσο, σταδιακά αυτό θα μετατοπιστεί στην αναγνώριση μιας εγγενούς ορθολογικότητας στον πυρήνα του ίδιου του εργαλειακού λόγου, ιδίως όταν η αρχική έρευνα του Χάμπερμας για την ανάδυση της δημόσιας σφαίρας στη νεωτερικότητα, αυτής της ιδιαίτερης νεωτερικής σφαίρας της «δημοσιότητας», θα τον οδηγήσει στην πραγματολογία της επικοινωνίας εντός της επικοινωνιακής δράσης και τελικά στην αντίληψη ότι η ίδια η ανθρώπινη επικοινωνία εμπεριέχει προϋποθέσεις που επιτρέπουν μια ορισμένη ηθική του διαλόγου και άρα και της κοινής προσπάθειας για μια έλλογη κοινωνική οργάνωση.

Φάνηκε αυτό και στον τρόπο που μετατοπίστηκε η ίδια η σκέψη του για την «αποικιοποίηση του βιόκοσμου», όπου η σταδιακή κριτική τοποθέτηση για τον τρόπο που οι δυνάμεις της αγοράς και της κρατικής οργάνωσης «αποικιοποιούν» τα πεδία της κοινωνικής αλληλόδρασης, σε μια παραδοχή, βεμπεριάνη στον πυρήνα της, ότι αυτού του είδους ο εκσυγχρονισμός είναι αναπόφευκτος και άρα το θέμα που τίθεται είναι πώς θα υπάρξει μια συναινετική διαχείρισή του.

Η υπεράσπιση της νεωτερικότητας απέναντι στις παραλλαγές μεταμοντέρνας θεωρίας, τις οποίες κατηγόρησε για έναν νιτσεϊκό ανορθολογισμό (κριτική στην οποία συμπεριέλαβε και τους δασκάλους του Αντόρνο και Χορκχάιμερ) θα είναι το χαρακτηριστικό χνάρι του στη δεκαετία του 1980, σε μια περίοδο που φάνηκε να συντονίζεται και με μερικές μαρξιστικές κριτικές στον μεταμοντερνισμό, προτού στραφεί ακόμη περισσότερο σε μια καντιανή στην κανονιστική αφετηρία της θεωρία του δικαίου, συμπεριλαμβανομένου και του διεθνούς δικαίου, που κατέληξε στην υπεράσπιση της δυνατότητας μιας διαβουλευτικής δημοκρατίας ως αφετηρία μιας απόπειρας συναίνεσης, απομακρυνόμενος ανεπίστρεπτα από κάθε πιο συγκρουσιακή αντίληψη, μετατόπιση που αποτυπώθηκε σε έναν εντεινόμενο ευρωπαϊκό συνταγματισμό και σε μια παραλλαγή ενός σοσιαλδημοκρατικού κοινωνικού συμβολαίου ως πολιτικού ορίζοντα.

Έτσι, ο αρχικός αυστηρός επικριτής της αστικής κοινωνίας και της αντιφατικότητας εξελίχτηκε στον πιο έλλογο και ευφραδή απολογητή μιας τοποθέτησης που από ένα σημείο και μετά ήταν απλώς μια ιδιαίτερα εκλεπτυσμένη εκδοχή ενός κεντροαριστερού ευρωπαϊσμού. Αποκορύφωμα της τοποθέτησής του η στάση που πήρε την επαύριον της 7^ης Οκτωβρίου, όταν συνυπέγραψε ένα κείμενο που υποστήριζε ότι είναι απαράδεκτο να αποδίδεται στις ενέργειες του Ισραήλ «πρόθεση γενοκτονίας», μια τοποθέτηση που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις.

Στοχαστής μεγάλης πυκνότητας, ευφράδειας και φιλοσοφικού βάθους, με πλήθος ιδιαίτερα εύστοχες παρατηρήσεις συχνά και με επιμονή στη δημόσια παρουσία μεγαλύτερη των περισσότερων ομοτέχνων, ο Χάμπερμας κατάφερε να αφήσει ένα χνάρι και μια κληρονομιά που θα συνεχίσουμε να συζητάμε, ακόμη και εάν οι πολιτικές του απόψεις στο τέλος κατέληξαν σε μια παραλλαγή της τρέχουσας «κεντρώας» συναίνεσης.