Waldbuhne In Berlin 1999, A Romantic Opera Night – Κριτική

Μία ακόμη συναυλία της Φιλαρμονικής του Βερολίνου επιλέξαμε να παρουσιάσουμε το μήνα αυτό. Συγκεκριμένα, πρόκειται για μια συναυλία που δόθηκε στη θερινή «Σκηνή του Δάσους» (Waldbuhne) στις 27 Ιουνίου 1999 και με τον τίτλο «A Romantic Opera Night» πρότεινε στους πολυάριθμους φίλους της ορχήστρας ένα πρόγραμμα αφιερωμένο σε έργα των Richard Strauss και Richard Wagner. Θα μπορούσε όμως η παρουσίαση ενός τέτοιου προγράμματος σε ανοιχτό χώρο να ξεσηκώσει τον ενθουσιασμό του ακροατηρίου; Η απάντηση είναι ναι, ιδίως όταν την ορχήστρα διευθύνει ένας μεγάλος μαέστρος όπως ο Lames Levine και ως σολίστ έχει προσκληθεί ένας τενόρος της κλάσης του Ben Heppner. Από την άλλη πλευρά, η επιλογή των έργων ήταν τέτοια, ώστε να είναι από τα δημοφιλέστερα του κάθε συνθέτη και μάλιστα να συμπληρώνουν το ένα το άλλο.
Η σχέση της Φιλαρμονικής του Βερολίνου με τον Richard Strauss και το έργο του ξεκίνησε περισσότερα από εκατό χρόνια πριν. Ο συνθέτης προσκαλούνταν πολύ συχνά να διευθύνει την ορχήστρα – μόνο την καλλιτεχνική περίοδο 1894-95 διηύθυνε δέκα συναυλίες. Μάλιστα, μετά το θάνατο του Hans von Bulow ήλπιζε να αναλάβει τη θέση του καλλιτεχνικού διευθυντή της. Η επιθυμία του αυτή δεν πραγματοποιήθηκε, ωστόσο όλοι οι μετέπειτα διευθυντές της ορχήστρας επέλεγαν να διευθύνουν έργα του Strauss, ακόμη και αν κατά περιόδους ακούστηκαν επικριτικά σχόλια γι’ αυτά. Ένας από τους επικριτές ήταν ο Wilhelm Furtwangler, ο οποίος το 1940 είχε πει: «Τα έργα του Strauss είναι ασυναγώνιστα στο επίπεδο της ενέργειας που αποδεσμεύουν. Όμως αυτό που αποδεσμεύεται είναι ανάξιο λόγου. Το τίμημα για την ενέργεια αυτή είναι η κοινοτοπία, ή μάλλον η κοινοτοπία είναι αυτή που κάνει δυνατή την ύπαρξη όλης αυτής της ενέργειας». Παρ’ όλα αυτά, η οργανική μουσική του Richard Strauss περιλαμβάνεται εδώ και πολύ καιρό ανάμεσα στις πρώτες επιλογές όλων των σημαντικών ορχηστρών ανά την υφήλιο.
Ο εικοσιπεντάχρονος Strauss έκανε την πρώτη του δυναμική εμφάνιση ως συνθέτης με τον «Don Juan» το 1889. Μερικούς μόνο μήνες μετά την πρώτη εκτέλεση το έργο είχε συμπεριληφθεί στο πρόγραμμα της Φιλαρμονικής του Βερολίνου. Σε αντίθεση με την προβληματική μουσική του σχεδόν συνομηλίκου του Gustav Mahler, ο Strauss προτίμησε να γράψει ένα ζωηρό, εύληπτο έργο, γεμάτο ενέργεια, κάποια χαρακτηριστικά του οποίου, όπως η χρήση των ορχηστρικών χρωμάτων και η ενορχήστρωση γενικότερα, μαρτυρούσαν ότι ήταν δημιούργημα μιας ιδιοφυΐας. Αργότερα έβαλε στον πρόλογο της παρτιτούρας ένα μάλλον παράξενο ποίημα του Nikolaus Lenau, με σκοπό να διασαφηνίσει την ποιητική ιδέα του «Don Juan», χωρίς ωστόσο να δίνει περισσότερες λεπτομέρειες για το «πρόγραμμα» του έργου.
Τα «Εύθυμα Καμώματα του Till Eulenspiegel» είναι -όπως και ο «Don Juan»- ένα από τα πιο γνωστά και αγαπητά έργα του συνθέτη. Αυτή η αριστοτεχνική, γεμάτο χιούμορ και γοητεία δημιουργία αναφέρεται στις φάρσες του πανούργου Till. Στην πρώτη του παρουσίαση το 1895 ο Strauss είπε στο μαέστρο: «Είναι αδύνατον για μένα να σου εξηγήσω την υπόθεση του Eulenspiegel. Αν έπρεπε να εκφράσω με λόγια αυτά που σκεφτόμουν στα επιμέρους τμήματα του έργου, θα μπορούσε να φανεί άηθες έως και προσβλητικό σε κάποιους. Ας αφήσουμε λοιπόν το κοινό να λύσει τα προβλήματα που βάζει ο σκανδαλιάρης ήρωας».
Ο Richard Wagner ήταν πάνω από όλα συνθέτης όπερας και ως τέτοιος δεν του άρεσε να διακόπτεται η συνοχή της μουσικής και του δράματος με την απομόνωση τμημάτων από τα έργα του και την παρουσίασή τους σε συναυλίες. Από την άλλη πλευρά όμως, οι εισαγωγές και τα πρελούδια που έχει συνθέσει είναι τόσο ολοκληρωμένα όσον αφορά στη μουσική και το περιεχόμενο, ώστε από παλιά είχαν αρχίσει να περιλαμβάνονται σε προγράμματα συναυλιών. Το κεντρικό έργο του Wagner στη συναυλία στη «Σκηνή του Δάσους» ήταν το «Πρελούδιο και Liebestod» από το μουσικό δράμα «Τριστάνος και Ιζόλδη». Για το πρελούδιο ο ίδιος ο συνθέτης είπε: «Από τον πιο άτολμο θρήνο της ακόρεστης επιθυμίας, από το πιο τρυφερό σκίρτημα, στο τρομερότερο ξέσπασμα της ομολογίας του έρωτα χωρίς ελπίδα, αισθάνεσαι να δρασκελίζεις όλες τις φάσεις του μάταιου αγώνα ενάντια στην εσωτερική φλόγα του πάθους, μέχρι να φανεί ότι απαλείφεται από το θάνατο και βυθίζεται ανήμπορο πίσω στον εαυτό του».
Μαζί με τα έργα που αναφέραμε, στη συναυλία που παρουσιάζουμε ερμηνεύτηκαν αποσπάσματα από τον «Ιππότη με το Ρόδο» («Di Rigori Armato» και τα βαλς) και τρία τραγούδια με ορχήστρα (Heimliche Aufforderung, Zueignung και Cacilie) του Richard Strauss. Επίσης, ακούστηκε το πρελούδιο στην τρίτη πράξη και η άρια «In fernem Land» από τον «Lohengrin» του Richard Wagner, το τραγούδι του Walter και η εισαγωγή από τους «Αρχιτραγουδιστές της Νιρεμβέργης» και ο «Καλπασμός των Βαλκυριών» από το μουσικό δράμα «Die Walkure».
Ο James Levine οδήγησε με μοναδική δεξιότητα τη μεγάλη ορχήστρα στην ερμηνεία του τόσο απαιτητικού αυτού προγράμματος, δημιουργώντας ένα υπέροχο μουσικό κλίμα. Μαζί με τα μέλη της Φιλαρμονικής του Βερολίνου έδειξε ότι γνωρίζει καλά πώς να μεταδώσει στο κοινό και να κλιμακώσει την καταπληκτική αυτή μουσική ατμόσφαιρα, έτσι ώστε οι χιλιάδες των τυχερών που βρέθηκαν στη Waldbuhne τη βραδιά εκείνη του Ιουνίου του 1999 να παρακολουθούν συνεπαρμένοι τη συναυλία. Ο Καναδός τενόρος Ben Heppner έδωσε εξαιρετικές ερμηνείες των έργων των δύο συνθετών, επιβεβαιώνοντας για άλλη μία φορά ότι είναι ένας από τους κορυφαίους τραγουδιστές της εποχής μας για το τόσο δύσκολο αυτό ρεπερτόριο.
Από τεχνικής πλευράς η κυκλοφορία χαρακτηρίζεται από την ποιότητα που μας έχει συνηθίσει η TDK. Καλή εικόνα, λήψεις από πολλές κάμερες με ενδιαφέροντα πλάνα τόσο του μαέστρου και του τενόρου όσο και των σολίστ της ορχήστρας -αλλά και του κοινού- που δίνουν πρόσθετο ενδιαφέρον στην ούτως ή άλλως εξαιρετική μουσική, πολύ καλός πολυκάναλος ήχος· όλα μαζί συντελούν σε μια καθ’ όλα αξιόλογη κυκλοφορία, η οποία θα ικανοποιήσει τους φίλους του είδους που θα την επιλέξουν.