Cap-Vert, An Archipelago of music – Κριτική

Το Cap Vert, ένα σύμπλεγμα νησιών κάπου τετρακόσια μίλια από τις ακτές της Σενεγάλης, πρωτοεμφανίστηκε στους χάρτες το 1460, όταν η παρθένα εκείνη γωνιά της φύσης ανακαλύφθηκε από Πορτογάλους ναυτικούς. Οι πρώτοι του άποικοι ήταν τυχοδιώκτες, σταλμένοι από την αυλή της Πορτογαλίας, συνοδευόμενοι από καραβιές σκλάβων από την Αφρική για να επωμιστούν την καλλιέργεια της γης.
Οι νέοι κάτοικοι του νησιού ανέλαβαν να στήσουν από το μηδέν τη νέα αποικία, η οποία απέκτησε την ανεξαρτησία της από την Πορτογαλία το 1975. Η πολιτιστική ταυτότητα των νησιών είναι με τη σειρά της καρπός της αναγκαστικής συνύπαρξης των (τότε) αρχόντων και της πολυσυλλεκτικής κοινότητας των μαύρων σκλάβων… Πανάρχαιες τελετές από την Αφρική, συνοδευμένες με μουσικές που έχουν πολυρυθμικά σχήματα και φωνητικές πολυφωνίες από τη μια, εύπλαστες δυτικότροπες μελωδίες από την άλλη, είναι οι δύο αντίθετες συνιστώσες που, με την ένωσή τους, συνθέτουν τη σημερινή μουσική εικόνα του Cap Vert. Είναι ενδιαφέρον και γοητευτικό συνάμα να παρατηρήσει κανείς το πώς στοιχεία από τις αρχέγονες αυτές μουσικές (δείγματα από τις οποίες παρατίθενται στους δύο δίσκους) επιβιώνουν στις σύγχρονες ορχήστρες με τα ακορντεόν και τις κιθάρες.
Στο μεγάλο νησί του Σαντιάγκο, για παράδειγμα, το πιο πυκνοκατοικημένο από όλα, οι μαύροι αποτελούν την πλειονότητα του πληθυσμού. Η απομόνωση που τους πρόσφερε η ενδοχώρα, τους έδωσε τη δυνατότητα να διατηρήσουν σε μεγάλο βαθμό τις πολιτιστικές καταβολές τους, με τις μουσικές τους – σε πείσμα των αντιδράσεων των λευκών – να λειτουργούν ως εργαλείο αυτογνωσίας.
Η μουσική Ταμπάνκα ήταν μια από τις λίγες ευκαιρίες που οι φωνές των σκλάβων είχαν τη δυνατότητα να ακουστούν. Πρόκειται για ένα θέατρο του δρόμου συνοδευμένο από μουσική και χορό, όπου παριστανόταν με σατυρικό τρόπο η ζωή ενός χωριού (η λέξη Ταμπάνκα είναι αφρικανικής προέλευσης και σημαίνει «χωριό»). Τα δρώμενα αυτά ήταν αφορμή για «ανεξέλεγκτες εκδηλώσεις» (σύμφωνα με πηγές του 18ου και 19ου αιώνα), οι οποίες πολλές φορές λάμβαναν χαρακτήρα εξεγέρσεων.
Μια ιδέα από τις μουσικές αυτές παίρνουμε από το πρώτο CD. Ήχοι από τρομπέτες φτιαγμένες από κοχύλια, χτυπήματα ποδιών και σφυρίχτρες, όλα αυτά πλεγμένα με το τραγούδι, μας παραπέμπουν στις καταβολές της οργανικής μουσικής: όταν τα μουσικά όργανα ήταν στενά συνδεδεμένα με τελετές, όπου καλούνταν να παίξουν το μαγικό τους ρόλο…
Δείγματα από αρχέγονες μουσικές, μεταφερμένες απευθείας από την Αφρική, είναι και οι φωνητικές πολυφωνίες του νησιού Φόγκο, που συνοδεύονται από τύμπανα και ήχους από ξύλα, καθώς και τα γυναικεία τραγούδια από το Σαντιάγκο, που λέγονταν για τη γέννηση των παιδιών.
Η άλλη συνιστώσα της μουσικής του Cap Vert είναι τα λαϊκά κομμάτια που ήλθαν μαζί με τους λευκούς αποίκους, από την Πορτογαλία του 16ου αιώνα και εξής. Γοητευτικές μελωδίες, παιγμένες με κιθάρες και ακορντεόν, μεταφέρουν απόηχους από την τέχνη του φλαμέγκο και της αραβοανδαλουσιανής παράδοσης.
Τη ζεύξη ανάμεσα στους δύο διαφορετικούς αυτούς κόσμους αναλαμβάνουν να παίξουν τα μουσικά όργανα. Για άλλη μια φορά αποδεικνύουν ότι είναι από τα αντικείμενα του υλικού πολιτισμού που ταξιδεύουν πιο εύκολα από χέρι σε χέρι και από πολιτισμό σε πολιτισμό. Έτσι και στην περίπτωση του Cap Vert, αποτελούν έναν από τους καταλύτες που βοήθησαν στην ομογενοποίηση της μουσικής, καθώς από πολύ νωρίς χρησιμοποιήθηκαν και από τη μαύρη κοινότητα. Με μια προσεκτική ακρόαση των κομματιών μπορούμε να διαπιστώσουμε το πέρασμα των αφρικανικών μελωδιών στο ακορντεόν και το βιολί, ενώ οι ρυθμοί μεταφέρθηκαν εύκολα στην κιθάρα και τα στρατιωτικά τύμπανα.
Ένα ακόμη ενοποιητικό στοιχείο ανάμεσα στις κοινότητες είναι και ο Χριστιανισμός, που από νωρίς επιβλήθηκε στους μαύρους κατοίκους των νησιών. Έτσι, οι πανάρχαιες γιορτές των Αφρικανών γίνονταν πλέον προς τιμήν κάποιου αγίου και οι πλανόδιοι μουσικοί φτιάχνουν αυτοσχέδια χιουμοριστικά τραγούδια αλλά και χριστιανικούς ύμνους…
Το αμέσως επόμενο βήμα είναι να χρησιμοποιηθούν όλα αυτά τα ακούσματα για τη δημιουργία λόγιας μουσικής. Στα CD συμπεριλαμβάνονται δείγματα από συνθέσεις επώνυμων συνθετών του 19ου και του 20ού αιώνα, που εμπνέονται από παραδοσιακά στοιχεία.
Η έκδοση αυτή της γαλλικής ραδιοφωνίας συνοδεύεται από ένα πολυσέλιδο μικρό βιβλίο, με ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τα νησιά και τις μουσικές τους στα γαλλικά, τα γερμανικά και τα αγγλικά. Με λίγα λόγια: μια ακόμη πολύ αξιόλογη παραγωγή της Οκορά, όπου φαίνεται ανάγλυφα ο πλούτος και η γοητεία του «μουσικού αρχιπελάγους» του Cap Vert.
Οι καιροί άλλαξαν, η δουλεία επιβιώνει μόνο στη συλλογική μνήμη και τα τραγούδια. Όλοι οι κάτοικοι του Cap Vert -λευκοί, μαύροι, μιγάδες- είναι περήφανοι για τη μουσική και την ποίησή τους, τα οποία -πέρα από χρώμα και καταγωγή- εξακολουθούν να είναι οι καλύτεροι πρεσβευτές της χώρας του προς τα έξω. Ποιος έχει αντίρρηση;