Η «ήσυχη» επανάσταση της βελόνας: Το κέντημα δεν ήταν ποτέ ένα αθώο χόμπι

Πίσω από την εικόνα της «ήσυχης» χειροτεχνίας, με τη βελόνα και την κλωστή να κινούνται ρυθμικά, κρύβεται μια παράδοση αιώνων γεμάτη αντίσταση, ειρωνεία και διεκδίκηση. Από τα σχέδια της Τζούντι Ντεντς μέχρι τα πανό των σουφραζετών και τις σύγχρονες «craftivists», το κέντημα δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένα αθώο χόμπι — αλλά και ένας διακριτικός τρόπος να ειπωθούν όσα δεν επιτρέπονταν αλλιώς.

Από τη «σεμνή» εικόνα στην ανατροπή

Στα γυρίσματα, πριν επιδεινωθεί η όρασή της, η ηθοποιός Τζούντι Ντεντς περνούσε τον χρόνο της ράβοντας. Η εικόνα της —σκυμμένη πάνω από το κέντημα— ταίριαζε απόλυτα με το στερεότυπο της ήσυχης, υπάκουης θηλυκότητας. Όμως τα έργα που χάριζε έκρυβαν μια ανατροπή: περίτεχνα κεντημένες φράσεις γεμάτες βωμολοχίες και σαρκασμό.

Η επιστροφή της χειροτεχνίας

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι στρέφονται σε δραστηριότητες όπως το πλέξιμο, το βελονάκι, το κέντημα και η ραπτική. Συχνά προβάλλονται ως μέσα χαλάρωσης και ενσυνειδησίας. Πράγματι, η επαναλαμβανόμενη κίνηση της βελόνας και του νήματος μπορεί να προσφέρει ηρεμία και ευχαρίστηση.

Ωστόσο, η ιστορία της χειροτεχνίας δεν περιορίζεται στα οφέλη γύρω από την ενσυνειδησία. Υπήρξε για αιώνες ένα εργαλείο έκφρασης και διαμαρτυρίας.

Παράλληλα, τα χόμπι γενικότερα μπορούν να ενισχύσουν την ευεξία και τη συγκέντρωση σε μια απαιτητική καθημερινότητα — αν και πολλοί άνθρωποι δεν έχουν κάποιο. Για όσους θέλουν να αντικαταστήσουν το ατελείωτο scrolling με δημιουργικές δραστηριότητες, η ραπτική ίσως είναι η ιδανική λύση.

Όταν το κέντημα απαντά με ειρωνεία

Τον Δεκέμβριο του 2024, η υφασματική καλλιτέχνιδα Σου Σπενς ανάρτησε στο Facebook μια εικόνα με τη φράση «Middle class WOMAN of a certain age» («Μεσοαστή ΓΥΝΑΙΚΑ μιας κάποιας ηλικίας») κεντημένη πρόχειρα πάνω σε ύφασμα. Ήταν αντίδραση σε σχόλια του πρώην παρουσιαστή του MasterChef, Γκρεγκ Γουάλας, ο οποίος είχε υποστηρίξει ότι οι καταγγελίες εις βάρος του για σεξουαλική ανάρμοστη συμπεριφορά προέρχονταν από «μια μικρή ομάδα μεσοαστών γυναικών μιας κάποιας ηλικίας».

Η Σπενς προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, μετατρέποντας το σχέδιο σε καρφίτσες που έγραφαν: «Middle class WOMAN of a certain RAGE» («Μεσοαστή ΓΥΝΑΙΚΑ μιας κάποιας ΟΡΓΗΣ»).

Με αυτόν τον τρόπο, μια υποτιμητική φράση αντιστρέφεται και γίνεται εργαλείο αυτοπροσδιορισμού και ενδυνάμωσης, ενταγμένο σε μια μακρά ιστορία «ανατρεπτικού» κεντήματος. Για αιώνες, γυναίκες που στερούνταν δημόσιο λόγο αξιοποιούσαν τη χειροτεχνία για να δώσουν φωνή σε όσα θεωρούνταν ανείπωτα και να υπονομεύσουν τους ρόλους που τους είχαν επιβληθεί.

View this post on Instagram

A post shared by Sue Spence (@sue_spence_textile_artist)

Η επαναδιεκδίκηση του μέσου

Δεν είναι μόνο οι λέξεις που επανανοηματοδοτούνται — αλλά και το ίδιο το μέσο. Η βελόνα και η κλωστή, εργαλεία που για χρόνια θεωρούνταν σύμβολα πατριαρχικής οικιακής «υποταγής», επανέρχονται ως μέσα έκφρασης και αντίστασης.

Η ιστορικός τέχνης Ροζσίκα Πάρκερ, στο βιβλίο της «The Subversive Stitch» (2019), καταγράφει πώς ήδη από τον 17ο αιώνα το κέντημα —ιδίως τα «δειγματολόγια»— χρησιμοποιούνταν για να καλλιεργήσει «υπακοή, παθητικότητα, υποταγή και ευσέβεια». Τα έργα αυτά λειτουργούσαν ως εξάσκηση και συχνά περιλάμβαναν βιβλικά αποσπάσματα και θρησκευτικές εικόνες.

Ράβοντας την «καλή κόρη»

Τον 19ο αιώνα, η χειροτεχνία στο σπίτι αποτελούσε βασική δραστηριότητα για γυναίκες της μεσαίας και ανώτερης τάξης, ενισχύοντας τον ρόλο τους ως φροντίστριες της οικογένειας.

Η λογοτεχνία αποτυπώνει αυτή την πραγματικότητα. Στο μυθιστόρημα «The Years» (1937) της Βιρτζίνια Γουλφ, η μικρή Ρόουζ Πάργκιτερ κεντά τριαντάφυλλα σε μια θήκη για τις μπότες του πατέρα της — μια πράξη που επιβεβαιώνει τη θέση της ως «καλό κορίτσι», υποταγμένο στην πατριαρχική τάξη. Όταν όμως αρνείται να ολοκληρώσει το έργο, αμφισβητεί έμπρακτα αυτόν τον ρόλο.

Η αντίσταση που κρύβεται σε κοινή θέα

Σύμφωνα με την Πάρκερ, η ίδια η εικόνα της γυναίκας σκυμμένης και σιωπηλής δημιουργούσε την ψευδαίσθηση παθητικότητας. Αυτό επέτρεπε σε πολλές να εκφράζουν την αντίστασή τους χωρίς να γίνονται αντιληπτές.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα Quilts του Τσάνγκι, από τον 20ό αιώνα. Στη φυλακή Τσάνγκι στη Σιγκαπούρη, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, κρατούμενοι από συμμαχικές χώρες ήταν διαχωρισμένοι ανά φύλο και δεν είχαν πρόσβαση σε γραπτή επικοινωνία.

Στις γυναίκες, ωστόσο, επιτρεπόταν να ράβουν. Έτσι δημιούργησαν παπλώματα patchwork, όπου κάθε μία πρόσθετε ένα τετράγωνο με κεντημένη εικόνα και την υπογραφή της. Όταν τα παπλώματα κατέληγαν στο στρατιωτικό νοσοκομείο, οι άνδρες κρατούμενοι μπορούσαν ουσιαστικά να τα «διαβάσουν»: να διαπιστώσουν ποιες είχαν επιζήσει και να αντλήσουν, μέσα από τα σχέδια, στοιχεία για την ψυχολογική τους κατάσταση. Τα έργα αυτά, που διατηρήθηκαν από τον Ερυθρό Σταυρό, αποτελούν μέχρι σήμερα ισχυρά τεκμήρια αντίστασης.

Από τις σουφραζέτες στο «gentle activism»

Σήμερα, αυτή η παράδοση βρίσκει νέα έκφραση μέσα από σύγχρονες μορφές της τέχνης των υφασμάτων που συνδυάζουν δημιουργία και κοινωνική παρέμβαση. Το Craftivist Collective, που ίδρυσε η Σάρα Κορμπέττ το 2008, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: αξιοποιεί τη χειροτεχνία ως εργαλείο ακτιβισμού, παρεμβαίνοντας σε κοινωνικά ζητήματα με τρόπο διακριτικό αλλά ουσιαστικό.

Η ίδια περιγράφει αυτή τη φιλοσοφία ως «ήπιο ακτιβισμό» (gentle activism), επαναπροσδιορίζοντας την έννοια του «ήπιου». Δεν πρόκειται για κάτι παθητικό ή αδύναμο, αλλά για μια συνειδητή στάση που βασίζεται στην ενσυναίσθηση, τη σκέψη και τη λεπτότητα. Αντί για θορυβώδεις ή συγκρουσιακές πρακτικές, επιλέγει μικρές, προσεκτικά σχεδιασμένες παρεμβάσεις — όπως ένα κεντημένο μήνυμα ή ένα χειροποίητο αντικείμενο — που καλούν σε διάλογο, προκαλούν σκέψη και επιδιώκουν αλλαγή μέσα από τη σύνδεση με τον άλλον.

Ένα «ήσυχο» εργαλείο με δυνατή φωνή

Η επόμενη φορά που θα δεις κάποιον σκυμμένο πάνω από ένα κέντημα, ίσως αξίζει να το σκεφτείς διαφορετικά: η βελόνα και η κλωστή μπορεί να λειτουργούν ως εργαλεία αιχμηρής, δημιουργικής παρέμβασης.

Και για όσους ασχολούνται ήδη με τη χειροτεχνία, το μήνυμα είναι σαφές: πειραματιστείτε με παραδοσιακά μοτίβα, προσθέστε τολμηρές φράσεις ή σύμβολα και μετατρέψτε ένα χαλαρωτικό χόμπι σε μια διακριτική αλλά ουσιαστική μορφή έκφρασης και διαμαρτυρίας.

*Με πληροφορίες από: The Conversation