Βία και παραβατικότητα ανηλίκων: Τα ΜΜΕ διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα υποστηρίζει ο ένας στους δύο

Τι πιστεύουμε ως κοινωνία για τη βία και την παραβατικότητα των ανηλίκων; Θεωρούμε ότι τα περιστατικά έχουν αυξηθεί,  προβάλλονται πιο έντονα ή και τα δύο; Πώς καλύπτουν το φαινόμενο τα ΜΜΕ; Πώς το ερμηνεύουμε εμείς οι ίδιοι και πώς κρίνουμε ότι πρέπει να αντιμετωπιστεί;

Πρόσφατη μελέτη του Ιδρύματος Friedrich Ebert Stiftung Ελλάδας, σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ)  αναδεικνύει τις συλλογικές αντιλήψεις και τις προτάσεις του γενικού πληθυσμού για τη βία και την παραβατικότητα των παιδιών και των εφήβων.

Περίπου 1000 συμμετέχοντες-ουσες από όλη την Ελλάδα, από 17 ετών και άνω, σε δείγμα σταθμισμένο ως προς το φύλο, την ηλικία και την περιοχή, κατέθεσαν τις απόψεις τους για τα παραπάνω ζητήματα, σε έρευνα που υλοποίησε η εταιρεία Prorata.

Στη συνέχεια, ειδικοί εμπειρογνώμονες κλήθηκαν να σχολιάσουν τα ευρήματα της έρευνας και συνέβαλαν στη διατύπωση προτάσεων πολιτικής. Την τελική έκθεση συνέγραψε η δρ. Κατερίνα Ηλιού, κοινωνική ψυχολόγος και κύρια ερευνήτρια του Ινστιτούτου Πολιτικών Ερευνών του ΕΚΚΕ.

Η συγγραφέας της μελέτης και ο ψυχίατρος Γιώργος Νικολαΐδης, διευθυντής της Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας (ΔΨΥΚΠ) του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, απαντούν στα ερωτήματα του in, τόσο για τα αποτελέσματα της έρευνας καθεαυτά όσο και για τον τρόπο που παρουσιάζεται η βία των ανηλίκων από τα ΜΜΕ.

πηγή: Friedrich Ebert Stiftung (έρευνα Prorata)

Κοινή γνώμη: Υπάρχει θέμα με τη βία ανηλίκων

Η συντριπτική πλειοψηφία των ερωτηθέντων (97,6%) συμφωνεί με τη δήλωση «Σίγουρα/μάλλον υπάρχει θέμα με τη βία και την παραβατικότητα μεταξύ ανηλίκων».

Σχεδόν οι μισοί (49,5%), θεωρούν ότι τα περιστατικά είναι πιο συχνά από ό,τι στο παρελθόν. Ένα μικρό ποσοστό (14%) θεωρει ότι τα περιστατικά δεν είναι πιο συχνά, αλλά τα μαθαίνουμε πιο εύκολα. Πάνω από ένας στους τρεις (35,7%), θεωρεί ότι έχει αυξηθεί τόσο η ορατότητα όσο και η συχνότητα των περιστατικών.

Η ερευνήτρια του ΕΚΚΕ διευκρινίζει ότι τα αποτελέσματα της μελέτης παρουσιάζουν τις προσωπικές απόψεις του γενικού πληθυσμού και δεν υπεισέρχονται σε συγκρίσεις με την επίσημη καταγραφή των υφιστάμενων περιστατικών βίας και παραβατικότητας.

Οι ερωτώμενοι/ες αναγνωρίζουν ότι οι φορείς διάδοσης πληροφοριών, όπως τα ΜΜΕ και το διαδίκτυο, επιδρούν στη διαμόρωση της γνώμης τους. «Μας απασχολεί, η ‘κοινωνική νόηση’, η οποία αποτελεί μια παράμετρο καταγραφής της πραγματικότητας και γι΄αυτό φέρει τη δική της αξία πέρα από την έγκυρη μέτρηση των κοινωνικών φαινομένων», δηλώνει η κ. Ηλιού.

Βία ανηλίκων και ΜΜΕ

Η έκθεση σημειώνει ότι «τα ΜΜΕ λειτουργούν ως μεγεθυντικός φακός της βίας μεταξύ ανηλίκων». Πάνω από ένας στους δύο θεωρεί ότι τα ΜΜΕ υπερβάλλουν και διαστρεβλώνουν σε σχέση με την έκταση του φαινομένου, καλλιεργούν περισσότερο την τιμωρητική προσέγγιση έναντι της πρόληψης και δείχνουν ως βασικό υπαίτιο την οικογένεια, παρά την κοινωνία. Υπάρχουν καλές πρακτικές που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν οι δημοσιογράφοι για να αποφύγουν φαινόμενα διαστρέβλωσης και κιτρινισμού;

Η συγγραφέας της μελέτης διευκρινίζει ότι ναι μεν ο ένας στους δύο θεωρεί ότι τα ΜΜΕ διαστρεβλώνουν, αλλά αρκετοί (35,3%) θεωρούν ότι το φαινόμενο της βίας ανηλίκων καλύπτεται «περίπου όπως είναι στην πραγματικότητα». Υπογραμμίζει ότι «οφείλουμε να δούμε όλες τις απαντήσεις, όχι μόνο τις επικρατέστερες, ώστε να κατανοήσουμε ότι η συλλογική αντίληψη δεν είναι απλοϊκή, ούτε μονοδιάστατη».

Σε ό,τι αφορά τα ΜΜΕ, η ίδια αναφέρεται καταρχάς στην τήρηση της δημοσιογραφικής δεονοτολογίας κατά την παρουσίαση των πληροφοριών – κάτι απαραίτητο αλλά όχι πάντα δεδομένο. Επιπλέον, τονίζει ότι «η φιλοξενία των πληροφοριών για την αντικοινωνική συμπεριφορά θα χρειαστεί να μετριαστεί με την παρουσίαση και των πληροφοριών ή ειδήσεων που αφορούν τη φιλοκοινωνική συμπεριφορά των ανηλίκων. Οι μη βίαιες συμπεριφορές και οι ποικίλες φιλοκοινωνικές συμπεριφορές χρειάζεται να φιλοξενούνται συχνότερα στα ΜΜΕ, όχι μόνο ως υποδείγματα, αλλά και ως μέρος της αποτύπωσης της κοινωνικής πραγματικότητας».

Ψέματα και τρομολαγνεία

Ο κ. Νικολαϊδης είναι ξεκάθαρος. «Το πρώτο που θα έπρεπε να κάνουν οι δημοσιογράφοι στο συγκεκριμένο θέμα, είναι να μην λένε ψέματα. Λέγονται χονδροειδή ψέματα και αναπαράγονται συστηματικά από το ένα ΜΜΕ στο άλλο. Από την περιγραφή, ως την εικονογράφηση. Και τα παρουσιάζουν με όλους της κανόνες της πρόκλησης ηθικού πανικού και επικοινωνιακής τρομολαγνείας». Ο ίδιος διευκρινίζει ότι η  πληροφορία είναι εύκολο να διασταυρωθεί με μια έρευνα στις πηγές. Θεωρεί εξαιρετικά προβληματικό τον τρόπο που παρουσιάζονται τα περιστατικά που αφορούν ανηλίκους. «Δεν υπάρχει είδηση που να μη βγουν πλάνα αρχείου με κηλίδες αίματος στο πάτωμα ή στους τοίχους, άσχετα αν ανήκουν στο περιστατικό ή όχι».

Κοινή γνώμη και στατιστικές

Η κ. Ηλιού παραδέχεται ότι «σε ό,τι αφορά τις επίσημες καταγραφές, η βία των ανηλίκων ως συμπεριφορική έκφανση δύσκολα μπορεί να καταγραφεί σε έναν ενιαίο και έγκυρο δείκτη. Διαθέτουμε μόνο επιμέρους καταγραφές από διάφορους φορείς (υπουργεία, ελληνική αστυνομία, σύστημα απονομής ποινικής δικαιοσύνης, άλλους φορείς που σχετίζονται με τα παιδιά και τους εφήβους, πλατφόρμες καταγγελιών, τηλεφωνικές γραμμές κ.α.). Ως προς την παραβατικότητα, οι κύριες αρμόδιες αρχές για την καταγραφή των περιστατικών είναι η αστυνομία και το σύστημα απονομής ποινικής δικαιοσύνης (δικαστική και σωφρονιστική στατιστική)».

Πάνω από 9 στους 10 θεωρούν ότι έχει αυξηθεί η ψηφιακή βία

Σχεδόν 8 στους 10 θεωρουν ότι έχουν αυξηθεί οι συμμορίες ανηλίκων

Τι (δεν) δείχνουν τα στοιχεία για τη βία ανηλίκων

Ο ψυχίατρος Γιώργος Νικολαΐδης που έχει ασχοληθεί σε βάθος με τις κοινωνικές πολιτικές παιδικής προστασίας, μας λέει ότι σε αντίθεση με την εικόνα που συνήθως παρουσιάζεται, από τις χρονοσειρές των στατιστικών στοιχείων δεν αποδεικνύεται ποσοτική αύξηση της βίας ανηλίκων. «Τα διαθέσιμα στοιχεία είτε αφορούν τις δικαστικές αποφάσεις, τα οποία συλλέγει και η Eurostat, είτε αυτά που προκύπτουν από την αστυνομία, είτε από περιοδικές έρευνες που διεξάγουν συστηματικά φορείς ακαδημαϊκού χαρακτήρα, όπως το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας (ΕΠΙΨΥ) του πανεπιστημίου Αθηνών.

Από καμία από  τις τρεις πηγές δεν προκύπτει αύξηση των περιστατικών βίας με δράστες ανηλίκους. Είναι ενδιαφέρον γιατί τα τελευταία 2-3 χρόνια στη δημόσια συζήτηση, όπου και να ανοίξεις να διαβάσεις ή να δεις, σε ψηφιακά ΜΜΕ, η πρώτη ατάκα είναι ότι ζούμε μια εποχή έκρηξης της ανήλικης παραβατικότητας».

Στατιστικές λαθροχειρίες

«Τα μόνα στοιχεία τα οποία είχαν χρησιμοποιηθεί για να υποστηρίξουν μια ρητορική αύξησης της ανήλικης παραβατικότητας ήταν και τα δύο πάρα πολύ ελεγχόμενα», επιμένει ο διευθυντής της ΔΨΥΚΠ του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού. «Το ένα ήταν όταν συνέκριναν κάποιοι δημοσιολογούντες τα στοιχεία του ’22 και του ’23 με τα στοιχεία του ’20 και του ’21. Ξεχνώντας ότι το ’20 και το ’21 λόγω κορονοϊού είχαμε καραντίνα 6-7 μήνες τον χρόνο. Ως εκ τούτου όλα ανεξαιρέτως τα εγκλήματα με δράστες είτε ανηλίκους είτε ενηλίκους, που τελούνται στον δημόσιο χώρο, ήταν πεσμένα και το ’22 και ’23 φαινόντουσαν αυξημένα. Τα μόνα αδικήματα τα οποία ήταν αυξημένα το ’20 και το ’21 ήταν τα αδικήματα της ενδοοικογενειακής βίας. Ήταν μια λαθροχειρία που γινόταν κυρίως το ’23 και στο τέλος του ’24, όταν άρχισε η δημόσια συζήτηση για την παραβατικότητα.

Αυστηροποίηση νόμων

«Η δεύτερη στατιστική λαθροχειρία,  είναι ότι στα στοιχεία της ελληνικής αστυνομίας, όχι στις δικαστικές αποφάσεις κατ’ ανάγκη, ούτε στα στοιχεία της Eurostat, αλλά σε αυτούς που προσάγονται, συλλαμβάνονται, άσχετα αν τελικά θα καταδικαστούν ή όχι, φαίνεται να υπάρχει μια αύξηση. Η οποία όμως εξαφανίζεται αν αφαιρέσει κανείς από τα νούμερα τους παραβάτες των λεγόμενων ειδικών νόμων. Αυτοί είναι οι νόμοι περί όπλων, περί ναρκωτικών και ο Κώδικας Οδικής Κυκλοφορίας. Αυτό συμβαίνει διότι τα τελευταία χρόνια αυστηροποιήθηκαν οι νόμοι. Δηλαδή γίνεται πιο εύκολο να ασχοληθεί μαζί σου η αστυνομία. Για παράδειγμα, το 2019 που αλλάζει ο νόμος περί όπλων, τα βεγγαλικά, οι κροτίδες, οι φωτοβολίδες νομικά αποκτούν υπόσταση όπλου και η κατοχή, εμπορία, διακίνηση είναι ίδιο πράγμα με το να έχεις καλάσνικοφ και χειροβομβίδες.

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα κάθε Κυριακή η αστυνομία όλο και πιάνει κάποιους πιτσιρικάδες που έχουν βεγγαλικά και κροτίδες και αυτοί πια πάνε για κακούργημα λες και έχουν όπλα. Έπιανε και πριν το ’19 μόνο που δεν πηγαίνανε κατηγορούμενοι για κακούργηματικές πράξεις. Το ίδιο ισχύει με τον κώδικα κωδικής κυκλοφορίας που άλλαξε το ’23. Η λεγόμενη αντικοινωνική  οδήγηση, δηλαδή οι σούζες, οι σπίντες, είναι κακούργημα. Ως εκ τούτου αν πιάσουν έναν πιτσιρικά να κάνει σούζα θα πάει για κακούργημα. Δεν σημαίνει ότι και πριν το ’23 δεν γινόντουσαν σούζες. Απλώς πια τους πιάνουμε.  Αυτά έχουν ως αποτέλεσμα τα τελευταία τέσσερα, πέντε χρόνια να έχει σχεδόν τριπλασιαστεί ο πληθυσμός των κρατούμενων στη βασική φυλακή ανηλίκων της Ελλάδας, στην Κασαββέτεια της Χαλκιδικής, που είναι ο ένας πάνω στον άλλον».

Αυτοεκπληρούμενη προφητεία

Ο Γιώργος Νικολαΐδης επιμένει ότι «είναι στατιστική λαθροχειρία να χρησιμοποιεί κανείς τα παραπάνω στοιχεία ως επιχείρημα ότι τάχα αυξήθηκε η παραβατικότητα ανηλίκων. Είναι μια φαυλοκυκλική αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Κάνω πιο αυστηρή τη νομοθεσία, έτσι πιάνω πιο πολλά παιδιά, τα βάζω φυλακή πιο εύκολα. Βλέπω τον αριθμό και λέω α, έχουμε πολλούς ανήλικους παραβάτες. Τι πρέπει να κάνω; Ακόμα πιο αυστηρή νομοθεσία, άρα πιο πολλούς παραβάτες, κι έτσι θα συνεχίζεται».

Ο ίδιος θεωρεί ως πλέον αξιόπιστες τις περιοδικές έρευνες του ΕΠΙΨΥ. «Διεξάγονται από το 1998, με τη μεθοδολογία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, σε αρκετά μεγάλα τυχαία επιλεγμένα δείγματα μαθητών. Ρωτάμε τα ίδια τα παιδιά με ανώνυμο ερωτηματολόγιο και μας λένε τις εμπειρίες τους, τη δική τους αλήθεια.  Άρα δεν εξαρτώνται από το αν είμαστε θεσμικά πιο αυστηροί ή πιο ελαστικοί. Αυτό που προκύπτει είναι ότι υπήρξε μια αύξηση που κορυφώθηκε τα χρόνια της οικονομικής κρίσης και μετά, ποσοτικά τουλάχιστον, τα περιστατικά παραβατικότητας ανηλίκων έχουν σταθεροποίηση ή και κάμψη. Τώρα γιατί όλοι συζητώντας στον δημόσιο χώρο θεωρούν υποχρεωτικό να επαναλάβουν σαν παπαγαλάκια ότι έχουμε πρόβλημα παραβατικότητας, είναι για σας τους δημοσιογράφους να το ερμηνεύσετε».

Πρόληψη ή τιμωρία;

Η  πλειονότητα των ερωτώμενων στην έρευνα προκρίνει ως πιο αποτελεσματικά για την καταπολέμηση της βίας και της παραβατικότητας των ανηλίκων τα μέτρα πρόληψης και υποστήριξης. Τι ισχύει στην πράξη; Πόσο πετυχημένες είναι οι καμπάνιες ενάντια στο bullying που γίνονται στα σχολεία;

«Η διοργάνωση ενημερωτικών και δημιουργικών δραστηριοτήτων στο πλαίσιο των σχολικών μονάδων είναι σημαντικές και ανάλογα με τις δυνατότητες κάθε μονάδας μπορούν να επικεντρώσουν σε τοπικά ζητήματα ευαισθητοποίησης των μελών της κάθε σχολικής ‘οικογένειας’. Η εμπλοκή της ομάδας των συνομήλικων μπορεί να είναι πιο αποτελεσματική στη λειτουργία των γνωστικών και συναισθηματικών διεργασιών από ό,τι η μετάδοση πληροφοριών από τους/ις μεγαλύτερους/ες ηλικιακά ή/και από τους/ις διδάσκοντες/ουσες», μας λέει η κ. Ηλιού. Αναφέρει ως θετικό παράδειγμα τη θέσπιση της Πανελλήνιας Σχολικής Ημέρας κατά της σχολικής βίας και του εκφοβισμού την 6^η Μαρτίου από το υπουργείο Παιδείας.

Ηθικός πανικός

Ο κ. Νικολαϊδης κάνει το διαχωρισμό ανάμεσα σε καμπάνιες με «επιστημονικό, σοβαρό και συγκροτημένο λόγο, που χωρίς να προκαλεί πανικό, βάζει τα παιδιά σε μια άλλη συλλογιστική για τα θέματα της βίας και τη διαχείρισή τους». Από την άλλη θεωρεί ότι υπάρχει και λόγος ηθικού πανικού, τον οποίο χαρακτηρίζει βλαπτικό.

«Δεν είναι ότι δεν κάνει καλό. Κάνει ζημιά. Γιατί αν βοηθούντων των ΜΜΕ και με παρεμβάσεις τέτοιου τύπου, πείσουμε την κοινωνία ότι όντως τα παιδιά είναι επικίνδυνα, τότε θα παραχθεί βία εκεί που δεν υπάρχει. Γιατί ο φοβισμένος επιτίθεται. Αυτό το ξέρουμε. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι το πώς με έναν ίδιο τρόπο παράχθηκε βία στα σχολεία στις ΗΠΑ, όταν πουλήθηκε στην αμερικανική κοινωνία αυτή η βινιέτα, η εικόνα του επικίνδυνου εφήβου.

Αρχίζοντας ο καθένας να υποψιάζεται ότι το παιδί του διπλανού είναι απειλή για το δικό του παιδί, αρχίζοντας το κάθε παιδί να φοβάται το άλλο παιδί ότι μπορεί να είναι επικίνδυνο για το ίδιο, αυτό κατέληξε στο να παραχθεί βία εκεί που δεν υπήρχε. Όχι μόνο δεν αποσοβήθηκε η βία, αλλά πολλαπλασιάστηκε με την πάροδο του χρόνου».

Ο ίδιος, ασκεί οξεία κριτική στην «Εθνική στρατηγική για την πρόληψη της βίας και την αντιμετώπιση της παραβατικότητας ανηλίκων 2025-2030», λέγοντας ότι η πλειονότητα των μέτρων που περιλαμβάνει είναι κατασταλτικού χαρακτήρα. Ένα μικρό πόσοστό αφορά μέτρα θεραπευτικού-υποστηρικτικού χαρακτήρια και λιγότερα είναι τα μέτρα πρόληψης, με έμφαση στην ατομική-οικογενειακή ευθύνη, αφήνοντας στο απυρόβλητο τις κοινωνικές αιτίες.

Δείτε την έρευνα για τη βία-παραβατικότητα ανηλίκων ΕΔΩ