Ζαχαρίας ο Χανεντές – Κριτική

Δισκογραφικό αφιέρωμα σε ένα διακεκριμένο Ρωμιό δημιουργό της ανατολικής κλασικής μουσικής, τον Ζαχαρία τον Χανεντέ, που έδρασε στις αρχές του 18ου αιώνα στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της Κωνσταντινούπολης. Ο Ζαχαρίας κινήθηκε στο χώρο της εκκλησιαστικής μουσικής (αρκετές συνθέσεις του έχουν σωθεί μέσω της χειρόγραφης παράδοσης) αλλά κυρίως σε αυτόν της «εξωτερικής», λόγιας κοσμικής μουσικής -ιδιότητες που δεν έρχονται σε σύγκρουση, αλλά μάλλον αλληλοσυμπληρώνονται. Ο τίτλος του «χανεντέ» υποδηλώνει τον τραγουδιστή. Από τις λίγες πληροφορίες που υπάρχουν γι’ αυτόν, προκύπτει ότι ήταν μουσικός στο παλάτι τα χρόνια της βασιλείας των σουλτάνων Αχμέτ Γ΄ και Μαχμούτ Α΄, που καλύπτουν το πρώτο μισό του 18ου αιώνα. Ήταν μια εποχή κατά την οποία άρχισαν να διαφαίνονται τα πρώτα σημάδια της φθοράς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ταυτόχρονα όμως, σε πείσμα αυτής της προϊούσης παρακμής, παρατηρήθηκε μια πνευματική αναγέννηση, με στροφή στις επιστήμες και τη γλωσσομάθεια. Μπορούμε να πούμε ότι ο Ζαχαρίας ήταν γέννημα της ίδιας εποχής που ανέδειξε και τους Φαναριώτες σε πρόσωπα-κλειδιά στη διακυβέρνηση του οθωμανικού κράτους.
Η δισκογραφική αυτή έκδοση στηρίχτηκε σε έρευνα των πηγών της εποχής. Πρόκειται για ένα εγχείρημα ιδιαίτερα επίπονο, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι περισσότερες συνθέσεις βρίσκονται σε χειρόγραφα διασκορπισμένα σε διάφορες βιβλιοθήκες ή σε παλαιές και σπάνιες έντυπες εκδόσεις του 19ου αιώνα. Από την έρευνα αυτή έχει συνταχτεί μάλιστα και ένας λεπτομερής εργογραφικός κατάλογος. Πολλά από τα κομμάτια χρειάστηκε να μεταγραφούν στο σύγχρονο σύστημα της σημειογραφίας, δεδομένου ότι ο Ζαχαρίας έγραφε στο προ της μεταρρύθμισης του 1814 σύστημα. Για τις ηχογραφήσεις συνέπραξε μια ομάδα ειδικών δεξιοτεχνών, Ελλήνων, Τούρκων και Περσών. Συγκεκριμένα, η ελληνική πλευρά συμμετείχε με την ορχήστρα του Εν Χορδαίς με προεξάρχοντα τον Κυριάκο Καλαϊτζίδη στο ούτι -και χορωδία από μέλη του σχήματος-, η τουρκική με τον Σουλεϊμάν Εργκιουνέρ στο νέι και άλλους τρεις μουσικούς και τραγουδιστές και η περισική με δύο δεξιοτέχνες στο σετάρ και τα κρουστά. Μεγάλο μέρος των ηχογραφήσεων προέρχονται από μια συναυλία του κύκλου «Σταυροδρόμια», που δόθηκε πριν από δύο χρόνια στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. Οι υπόλοιπες (κυρίως ταξίμια) έχουν πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα και την Κωνσταντινούπολη.
Οι συνθέσεις του Ζαχαρία, σύμφωνα με τους ειδικούς, διαπνέονται από λιτότητα, η οποία κρύβει επίπονη εργασία, που απαλλάσσει τις μελωδίες του από κάθε «φτιασίδωμα». Οι οργανικές συνθέσεις του (μπεστέδες, σεμάι, πεσρέφ κ.λπ.) δείχνουν άνθρωπο που χειριζόταν με επιδεξιότητα το λαβύρινθο του συστήματος των μακαμιών. Συνεπώς, δικαιολογημένα θεωρούνται σημεία αναφοράς στο ρεπερτόριο της λόγιας μουσικής της Κωνσταντινούπολης. Ακούγοντάς τα κανείς, ακόμη και αν δεν είναι ειδικός στο ρεπερτόριο αυτό, μπορεί να καταλάβει τη μουσική του αξία και να χαρεί τον πλούτο του. Μελωδίες γραμμένες σε μια γλώσσα οικεία, που μας συνδέουν με έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια.
Στο δίσκο περιλαμβάνονται και δύο εκκλησιαστικά μέλη του Ζαχαρία, ως δείγμα της προσφοράς του στον τομέα αυτό. Ιδιαίτερα κατατοπιστικό και επιμελημένο είναι το πολυσέλιδο δίγλωσσο ένθετο (ελληνικά, αγγλικά). Περιέχει ένα κείμενο για το ιστορικό πλαίσιο της εποχής του καθηγητή Αθανάσιου Αγγέλου, βιογραφικά στοιχεία για τον Ζαχαρία και λεπτομερή εργογραφικό του κατάλογο από τον Κυριάκο Καλαϊτζίδη, τα στοιχεία των ηχογραφήσεων και πλουσιότατο φωτογραφικό υλικό από χαρακτικά εποχής, σελίδες χειρόγραφων κωδίκων, παλαιών έντυπων βιβλίων, καθώς και τις φωτογραφίες των συντελεστών. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα προσεγμένη και αξιόλογη έκδοση, που ρίχνει φως σε έναν από τους «Έλληνες Μπαχ», έναν από τους δημιουργούς που έδρασαν την ίδια περίπου εποχή με τους μεγάλους συνθέτες της Δύσης, τον οποίο όμως -δυστυχώς- τόσο λίγο γνωρίζουμε.