Don Giovanni / Karajan – Κριτική

Η παραγγελία του Don Giovanni, δεύτερης συνεργασίας των Mozart και Da Ponte, ακολούθησε το πολύ επιτυχημένο ανέβασμα στην Πράγα το Δεκέμβριο του 1786 των «Γάμων του Φίγκαρο». Ο Don Giovanni βασίστηκε στην ιστορία του Πέτρινου Προσκεκλημένου ή, όπως είναι περισσότερο γνωστός, Δον Ζουάν. Αν και ο Da Ponte θα μπορούσε να στραφεί σε έναν ικανό αριθμό σημαντικών πηγών, όπως τα έργα των Tirso de Molina, Μολιέρου και Γκολντόνι, προτίμησε ένα πιο «δεύτερο» λιμπρέτο, γραμμένο από τον άγνωστο Giovanni Betrati, πάνω στο οποίο είχε συνθέσει μια μονόπρακτη όπερα ο, επίσης όχι γνωστός συνθέτης, Giuseppe Gazzanigna. Η όπερα του Gazzanigna είχε παρουσιαστεί στη Βενετία το Φεβρουάριο του 1787. Σημαντική πιστεύεται ότι ήταν στην τελική διαμόρφωση του λιμπρέτου η συμβολή του περίφημου καρδιοκατακτητή, φίλου του Da Ponte, Giacomo Casanova. Ο Mozart, θέλοντας να δώσει μια κωμική χροιά στην υπόθεση του έργου, πρόσθεσε στον τίτλο της όπερας το χαρακτηρισμό «drama giocoso». Το κωμικό όμως αυτό στοιχείο τονίζει ακόμη περισσότερο το σκληρό και ακόλαστο χαρακτήρα του κεντρικού ήρωα.
Η όπερα ξεκινά με την απόπειρα του Don Giovanni να βιάσει την Donna Anna και το φόνο του πατέρα της, Commendatore. Η Donna Anna και ο αρραβωνιαστικός της Don Ottavio ορκίζονται να εκδικηθούν το δολοφόνο, αλλά η εκδίκηση έρχεται από τον ίδιο το νεκρό, όταν το άγαλμά του εμφανίζεται και παίρνει τον αμετανόητο Don Giovanni στην κόλαση. Η τιμωρία φαντάζει δίκαιη, αν ληφθεί υπόψη η συμπεριφορά του ακόλαστου Don Giovanni -μεταξύ άλλων- απέναντι στη χωριατοπούλα Zerlina, στην εξαπατημένη Donna Elvira ή στο φοβητσιάρη υπηρέτη του, Leporello. Έτσι, αποκαθίσταται η τάξη και η όπερα κλείνει με ένα σεξτέτο, από το οποίο βγαίνει το δίδαγμα ότι «αυτοί που πράττουν το κακό παίρνουν τελικά την ανταμοιβή που τους αξίζει».
Η προσωπικότητα του Don Giovanni παραμένει αινιγματική σε όλη τη διάρκεια του έργου. Δεν υπάρχει κάποια άρια, με την παραδοσιακή έννοια του όρου, στην οποία ο ήρωας να αποκαλύπτει στοιχεία για το άτομο και το χαρακτήρα του· από τα δύο «νούμερα» του Don Giovanni το ένα είναι σερενάτα και το άλλο ένα απλό τραγούδι. Παραδόξως, κάποια στοιχεία δίνονται μέσω της άριας «Madamina, il catalogo e questo» του υπηρέτη του. Ο Leporello, μέσα από ένα μείγμα ζήλιας και περηφάνιας, αναίδειας και ασπλαχνίας, αποκαλύπτει τον κατάλογο με τις ερωτικές επιτυχίες του κυρίου του -συνολικά 2.065(!) μέχρι εκείνη τη στιγμή-, εμφανίζοντάς τον ως άστατο και ικανό να προσαρμόζεται σε κάθε κατάσταση και τύπο γυναίκας, χωρίς τον παραμικρό ηθικό ενδοιασμό.
Η παραγωγή του Don Giovanni στο Grosses Festspielhaus του Ζάλτσμπουργκ, στο πλαίσιο του εκεί διεθνούς φεστιβάλ το 1987, είναι -από πλευράς συντελεστών- σε μεγάλο βαθμό ανάλογη με την κυκλοφορία της όπερας του Mozart από την Deutsche Grammophon το 1986. Πράγματι, με εξαίρεση την πολύ καλή δισκογραφική Donna Elvira της Αγνής Μπάλτσα, που στην παράσταση του Ζάλτσμπουργκ ερμήνευσε η, επίσης πολύ καλή, Julia Varady και την αλλαγή στην ορχήστρα και τη χορωδία, οι υπόλοιποι ερμηνευτές είναι οι ίδιοι με αυτούς του προαναφερθέντος δισκογραφικού Don Giovanni. Από μουσικής πλευράς την παράσταση χαρακτηρίζει η μεστή, γεμάτη χρώματα και εντάσεις προσέγγιση του Karajan. Ο Samuel Ramey ερμηνεύει έναν Don Giovanni μοχθηρό και κακό, ενώ ο Leporello του Ferruccio Furlanetto αλλάζει συνεχώς πρόσωπα και διαθέσεις, γίνεται αξιαγάπητος και απεχθής, κριτικός-αιχμηρός απέναντι στον κύριό του και δουλοπρεπής. Πολύ καλές είναι και οι γυναικείες συμμετοχές· ξεχωρίζουν η Anna Tomova-Sintow στην Donna Anna της και η Cathleen Battle στη Zerlina.
Η σκηνοθετική προσέγγιση του Michael Hampe αποφεύγει τη μεταφορά του έργου σε διαφορετικό τόπο ή χρόνο και κινείται σε ένα «παραδοσιακό» πλαίσιο, το οποίο ανάγεται στην εποχή που ο Mozart συνέθεσε το έργο. Σε αυτό βοηθούν και τα πολύ καλά σκηνικά και κοστούμια του Mario Pagano.
Η ψηφιακή μεταφορά της μαγνητοσκοπημένης παράστασης χαρακτηρίζεται από τον καλό ήχο και την εικόνα στα οποία μας έχουν συνηθίσει τέτοιες κυκλοφορίες. Το μόνο αρνητικό στοιχείο είναι ότι δεν υπάρχει κάποιο φυλλάδιο με πληροφορίες και ενημερωτικό υλικό για την παράσταση, ή έστω με μια track list· όλα αυτά, βέβαια, είναι προσβάσιμα από το αρχικό μενού, δεν είναι όμως εξίσου εύχρηστα. Ωστόσο, οι συντελεστές και η συνολική ερμηνεία εγγυώνται ένα αποτέλεσμα που θα ικανοποιήσει κάθε φίλο του είδους.